Ana səhifə

Ümumtexniki standartların kompleks sistemləri Plan Konstruktor sənədlərinin vahid sistemi Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemi


Yüklə 44.03 Kb.
tarix06.05.2016
ölçüsü44.03 Kb.



MÜHAZİRƏ 11
Ümumtexniki standartların

kompleks sistemləri

Plan
1. Konstruktor sənədlərinin vahid sistemi

2. Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemi

3. Texnoloji sənədlərin vahid sistemi

4. Texniki-iqtisadi informasiyanın təsnifatı və kodlaşdırılması sistemi

Istehsalatın böyük miqyasda inkişafı və müəssisələrin sahələrarası əlaqələrinin daim genişlənməsi ümumtexniki standartların kompleks sistemlərinin yaradılması zərurətini qarşıya qoydu. Bu standartlar sistemi hər bir kompleksdə onlarla proqressiv standartları özündə birləşdirir. Bu standartlar məmulatların ömrünün bütün mərhələlərini, yəni tədqiqat və layihələndirmə, istehsalatın hazırlanması, məmulatın istehsalı, istismarı və təmiri mərhələlərini əhatə edir. Standartların kompleks sistemlərinin tətbiqi mühəndis əməyinin səmərəliliyini, məhsulun keyfiyyətini və onun istehsalının iqtisadi səmərəliliyini yüksəldir.

Ümumtexniki standartların kompleks sistemləri konstruktor sənədlərinin vahid sistemini, texnoloji sənədlərin vahid sistemini, istehsalatın texnoloji hazırlanmasının vahid sistemini, cihazqayırma standartlarının vahid sistemini və s. özündə birləşdirir.

Konstruktor sənədlərinin vahid sistemi

Sənayenin sürətlə inkişafı, maşınların, cihazların və digər məmulatların konstruksiyalarının mürəkkəbləşməsi, istehsalat proseslərinin avtomatlaşdırılması ilə əlaqədar olaraq konstruktor sənədlərinin bir müəssisədən digərinə axımı güclənir. 1971-ci ilə qədər qüvvədə olan çertyoj təsərrüfatı bir sıra nöqsanlara malik idi. Belə ki, çertyojların tərtib olunmasında vahid qayda olmadığı üçün onları bir müəssisədən digərinə ötürən zaman hökmən bu çertyojlara yenidən baxılmalı idi. Onlar əksər hallarda tam tələbləri əks etdirmirdi, bəzi hallarda isə orada bir-birinə zidd olan tələblər verilirdi. Bu nöqsanları aradan qaldırmaq üçün konstruktor sənədlərinin vahid sistemi (KSVS) yaradıldı və bu sistem 1 yanvar 1971-ci ildən ölkənin bütün müəssisə və təşkilatlarında tətbiq olunmağa başladı. Keçmiş SSRİ-də KSVS 250- dən çox dövlət standartlarını özündə birləşdirirdi.

SSRİ-yə daxil olan müttəfiq respublikalar tam müstəqillik əldə etdikdən sonra standartlaşdırma, metrologiya və sertifikatlaşdırma üzrə yaradılan Dövlətlərarası Şura bu standartların dövlətlərarası standart (QOST) kimi bütün MDB ölkələrində tətbiq olunması haqqında qərar qəbul etdi. Hazırda Müstəqil Dövlətlər Birliyinə daxil olan bütün ölkələr bu standartları özlərinin müəssisə və təşkilatlarında tətbiq edirlər.

KSVS - konstruktor sənədlərinin işlənib hazırlanması, tərtib edilməsi və tədavülünün vahid qaydalarını və müddəalarını müəyyən edən standartlar və digər dövlət normativ sənədləri kompleksidir. Bu kompleks ölkənin bütün təşkilatları üçün layihələndirmənin təşkilinin vahid qaydasını, çertyojların vahid yerinə yetirilmə və tərtib olunma qaydasını, çertyoj təsərrüfatının aparılmasının vahid qaydasını müəyyənləşdirir. Bütün bunlar isə layihə-konstruktor işlərini sadələşdirir, məmulatların keyfiyyətini və qarşılıqlı əvəzolunma səviyyəsini yüksəldir, müxtəlif təşkilatlarda çertyojların oxunmasını və başa düşülməsini asanlaşdırır. KSVS layihələndirmədə və texniki sənədlərin işlənməsində EHM-ın tətbiqi üçün geniş imkanlar yaradır. KSVS standartlarının tətbiqi konstruktor sənədlərinin dəyişdirilmədən bir müəssisədən digərinə verilməsini, məmulatların layihələrinin işlənib hazırlanması zamanı unifikasiyanın geniş tətbiqini təmin edir, konstruktor sənədlərini sadələşdirir.

Bu standartlar kompleksinə daxil olan dövlət standartları ikinci sinif standartlara aiddir. Bu standartlar aşağıdakı kimi işarə olunurlar: məsələn, QOST 2.711-82. Burada rəqəm 2 standartın sinfini, nöqtədən sonrakı 7 rəqəmi - standartın daxil olduğu qrupu, 11 rəqəmi - həmin qrupda standartın sıra nömrəsini, axırıncı iki rəqəm isə standartın qeydiyyat ilini göstərir.

İşlənmə mərhələsindən asılı olaraq konstruktor sənədləri layihə (texniki təklif, eskiz layihəsi, texniki layihə) və işçi sənədlərinə bölünür.

Texniki təklif- yeni işlənən məmulatın,habelə mövcud məmulatların və patent materiallarının xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq yeni məmulatın yaradılmasının məqsədəuyğunluğunu əsaslandıran konstruktor sənədlərinin məcmusudur.

Eskiz layihəsi- məmulatın quruluşu, iş prinsipi, parametrləri və qabarit ölçüləri haqqında təsəvvür yaradan prinsipial konstruktor həllini özündə cəmləşdirən konstruktor sənədlərinin məcmusudur.

Texniki layihə- işçi sənədlərin işlənib hazırlanması üçün ilkin materialları və son texniki həlləri özündə birləşdirən konstruktor sənədlərinin məcmusudur.

Sənədlərin işlənib hazırlanması, tərtib edilməsi və tədavülü üzrə KSVS standartları ilə müəyyən edilmiş qaydalar və müddəalar bütün növ konstruktor sənədlərinə, normativ-texniki və texnoloji sənədlərə, həmçinin elmi- texniki və tədris ədəbiyyatlarına şamil edilir.

KSVS –nin əsas perspektiv inkişaf istiqaməti avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemlərinin (ALS) və avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərinin (AİS) geniş tətbiqini təmin etmək üçün lazımi sənədlər yaratmaqdır. Təcrübə göstərir ki, ALS- in tətbiqi konstruktorların əmək məhsuldarlığını xeyli yüksəldir. Bu, çox vacibdir, çünki elmi-texniki tərəqqinin sürətlə inkişafı buraxılan məmulatların qısa müddətdə mənəvi köhnəlməsinə və onların yeniləri ilə əvəz olunmasına gətirib çıxarır.

Yeni məmulatların layihələndirilməsi zamanı böyük həcmdə informasiyalardan istifadə edilir. Layihəçi öz iş vaxtının orta hesabla 30 faizini arxiv materialları ilə, texniki ədəbiyyatlarla və informasiya xidmətinin məlumatları ilə tanışlığa və onların analizinə sərf edir. Odur ki, avtomatlaşdırılmış layihələndirmə ilk növbədə konstruktor sənədlərinin uçotunun, saxlanılmasının və axtarışının avtomatlaşdırılmasını nəzərdə tutur.



Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemi

ALS- obyektlərin (məmulatların) avtomatlaşdırılmış layihələndirilməsini yerinə yetirən və layihələndirmənin avtomatlaşdırma vasitələri kompleksindən ibarət olan təşkilati-texniki sistemdir.

Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sisteminin mahiyyəti EHM-ın yaddaşında layihələndirmə üçün bütün zəruri informasiya kompleksinin modelini formalaşdırmaqdan ibarətdir. Bu informasiyalar yeni layihələndirmə obyektləri üçün arasıkəsilmədən inkişaf etdirilir və zənginləşdirilir.

EHM-ın yaddaşında lazımi məlumatlar bankı yaradılır. İstənilən zaman bu bankdan konstruktora, texnoloqa və digər mütəxəssislərə lazım olan informasiyanı çıxarmaq mümkündür. Bu informasiyanın bazasında paralel olaraq çertyojları hazırlamaq, texnologiyanı işləmək, istehsalatın texnoloji hazırlığını işləyib hazırlamaq olar. ALS-in vacib elementi istehsalatın texnoloji hazırlanmasının mühəndis-texniki məsələlərinin həllinin avtomatlaşdırılmasıdır. Misal kimi texnoloji proseslərin avtomatlaşdırılmış layihələndirmə prosesinə baxaq. Bu proses aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:

1. Texnoloji sənədlərin hazırlanan detalın çertyojundan informasiya xüsusi işlənmiş kodlaşdırma metodlarının köməyi ilə həndəsi obrazların şərhi dilinə çevrilir ki, bu da onu EHM-ə daxil etməyə imkan verir. Bu cür kodlaşdırılmış informasiya onun yoxlanılmasından, korrektə edilməsindən və maşındaşıyıcılarına köçürülməsindən sonra EHM-ə daxil edilir.

2. EHM-nın yaddaşına müəssisədə istehsalat situasiyası haqqında informasiya yazılır. EHM detal haqqında daxil olmuş informasiya əsasında onu bu və ya digər qrupa aid edir, bu qrup üçün tipli texnoloji prosesi seçir, onu işçi layihəyə qədər işləyıb hazırlayır və əlifba-ədədi çapedici qurğuda marşrut və əməliyyat texnoloji kartaları çap edir. Tipli texnoloji proses olmadığı halda EHM tipli proqramların köməyi ilə vahid texnoloji proses layihələndirir. Əgər EHM-nın yaddaşında tələb olunan texnoloji prosesin layihələndirilmə proqramı yoxdursa, onda EHM əl ilə layihələndirmə tapşırığını formalaşdırır.

3. Layihələndiriliş texnoloji proses əsasında EHM müəssisədə seçilmiş alətlərin və tərtibatların kifayət qədər olmasını yoxlayır. Əgər müəssisədə hər hansı bir alət və ya tərtibat çatışmırsa, onda EHM tipli proqramların köməyi ilə çatışmayan aləti layihələndirir və layihələndirmənin nəticəsini avtomatlaşdırılmış ədədi-çapedici qurğuda və ya çertyoj şəklində çertyoj-qrafik avtomatında verir. Əgər tipli proqram yoxdursa, onda EHM əl ilə layihələndirmə üçün tapşırıq verir.

4. Yeni layihələndirilmiş təchizat vasitələri üçün EHM onların istehsal texnoloji prosesini layihələndirir (2-ci.mərhələyə analoji olaraq).

ALS-nin yaradılması zamanı mürəkkəb riyazi modellərin və alqoritmlərin, xüsusiləşmiş layihələndirmə dillərinin, böyük məlumatlar bazasının, manitor sistemlərinin işlənib hazırlanması tələb olunur. Burada həmçinin layihəçinin (konstruktorun, texnoloqun) texniki vasitələrlə qarşılıqlı əlaqəsi işlənməlidir. Texniki vasitələrin özləri, sistemin sinfindən asılı olaraq, EHM, periferiya qurğuları yığımı, qrafiki informasiya emalı vasitələri, personal kompüterlərə malik lazımi miqdarda avtomatlaşdırılmış işçi yerləri və s. kompleksindən ibarətdir.

ALS-nin işlənib hazırlanması və tətbiqi zamanı əmək tutumunun və maddi xərclərin azaldılmasının əsas yollarından biri standartlaşdırmanın tətbiqidir.



Texnoloji sənədlərin vahid sistemi

Texnoloji sənədlər də konstruktor sənədləri kimi istehsalatın hazırlanmasının müddətini, məhsulun istehsalıın əmək tutumunu və keyfıyyətini təyin edir. Texnoloji sənədlərin vahid sisteminin (TSVS) yaradılmasına qədər texnoloji sənədlərin işlənib hazırlanmasının bir çox variantı tətbiq olunurdu. Bu variantlar forma və məzmunca bir-birində fərqlənirdilər. Texnoloji sənədlərin bir müəssisədən digər müəssisəyə verilməsi zamanı əksər hallarda onları tamamilə yenidən işləmək tələb olunurdu. Bu isə böyük əmək sərfi tələb edirdi.

TSVS - texnoloji sənədlərin işlənib hazırlanması, tərtib edilməsi və tədavülü qaydalarını müəyyən edən dövlət standartları kompleksidir. TSVS standartlarında müəyyən edilmiş sənədlərin işlənib hazırlanması və tərtibatı üzrə qaydalar və müddəalar texnoloji sənədlərin bütün növlərinə aiddir. Bu sistem ölkədə texnoloji sənədlərin unifikasiyasını təmin etmək məqsədi ilə 1975-ci ildən tətbiq olunmağa başladı.

Hazırda TSVS kompleksinə 50-dən çox dövlət standartları daxildir.

Texniki sənədlər müəssisələrdə əməyin təşkili vasitəsidir və müəssisənin bütün iqtisadi xidmətləri üçün ilk məlumat mənbəyidir. TSVS-də ifadə edilmiş qaydalar və müddəalar elmi-texniki və tədris ədəbiyyatına da aiddir.

TSVS standartlarının tətbiqi bütün maşınqayırma və cihazqayırma təşkilat və müəssisələrində vahid texnoloji dilin istifadə olunmasına böyük şəraot yaradır. Bu isə texnoloji işlərin səviyyəsini yüksəltməyə, yüksək keyfiyyətli məhsul buraxmağa və əmək məhsuldarlığını artırmağa imkan verir.



Texniki-iqtisadi informasiyanın təsnifatı və kodlaşdırılması sistemi

Xalq təsərrüfatının səmərəli idarə edilməsi üçün külli miqdarda müxtəlif xarakterli informasiyaların vaxtında alınması, yenidən işlənilməsi və ötürülməsi tələb olunur. Bu informasiyaların miqdarı ildən-ilə artır. Xalq təsərrüfatının yüksək dinamikliyi şəraitində onun planlaşdırılmasının və idarə edilməsinin optimal təşkili üçün uçot, planlaşdırma və idarəetmə sahəsində müasir hesablama texnikasını və riyazi metodları geniş tətbiq etmək tələb olunur. Bu məsələnin həlli vahid informasiya bazasının, vahid dilin və sənədlərin vahid formasının yaradılması zərurətini irəli sürür.

Avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemində (AİS) istifadə edilən hesablama texnikası ancaq kodlaşdırılmış (müxtəlif rəqəmlərin birləşməsi şəklində) formada verilmiş informasiya ilə işləyə bilir. İnformasiyanın kodlaşdırılması onun sistemləşdirilməsini və sinifləşdirilməsini nəzərdə tutur. Məsələn, hər hansı müəssisə tərəfındən buraxılan məhsulların adlarını sistemləşdirmək və müəyyən qaydada təbii dildə yazmaq olar. Sonra hər bir ada müvafiq ədədi işarə verməklə müəssisə tərəfindən buraxılan məhsulların təsnifatını (klassifikator) almaq olar. Deməli, hər bir təsnifat obyektlərin təbii dildə (insan dilində) yazılmış adlarını maşın kodu dilinə çevirən lüğətdir.

Texniki-iqtisadi informasiya obyektlərinin təsnifatlaşdırma sistemi dedikdə verilmiş növ obyektlərə məxsus olan və onları digər obyektlərdən fərqləndirən ümumi əlamətlər əsasında obyektlərin siniflərə (təsnifat qruplarına) paylanmasını müəyyən edən qaydalar məcmusu başa düşülür.

Texniki-iqtisadi informasiyanın təsnifatı və kodlaşdırılması sistemi ölkədə yeganədir. Hər bir informasiyaya verilmiş kod bir məna daşıyır. Məsələn, Bakıda, Sumqayıtda, Gəncədə və respublikanın digər şəhərlərində yerləşən müəssisələrdə buraxılan eyni tipli məhsullar, sənaye sahəsindən asılı olmayaraq, vahid ədədi işarəyə (koda) malik olmalıdırlar. Bu, o məqsədlə edilir ki, ölkədə olan bütün təşkilatlar və idarələr hər bir kodun arxasında konkret olaraq hansı məhsulun olduğunu bilsinlər. Əks təqdirdə məhsul istehsalında hərc-mərclik yaranar, yeni məhsul növünün yaradılmasının və bir müəssisədə buraxılan məhsulun digər müəssisələrdə istehsalının təkrarlanmasına yol verilə bilər.

Təsnifatlaşdırma nəticəsində kodlaşdırma prosesi sadələşir, belə ki, kodlaşdırma qəbul edilmiş təsnifatlaşdırma sisteminə uyğun olaraq həyata keçirilir. Texniki-iqtisadi informasiyanın təsnifatlaşdırma sistemi əsasında kodlaşdırmanın üstünlüyü həmçinin ondan ibarətdir ki, bilavasitə obyektin kodu üzrə onun xüsusiyyətləri haqqında fikir söyləmək mümkündür. Bu halda məmulatların avtomatlaşdırılmış işlənməsi alqoritmləri əhəmiyyətli dərəcədə sadələşir.

Texniki-iqtisadi informasiyaların təsnifatlaşdırma obyektləri aşağıdakılardır: sənaye və kənd təsərrüfatı məhsulları; binalar və qurğular; təbii və əmək ehtiyatları; maddi va əmək normativləri; inzibati-ərazi bölgüsü, idarəetmə sənədləri, standartlar və texniki şərtlər haqqında informasiyalar; texniki-iqtisadi hesabatlarda istifadə edilən digər informasiyalar. Texniki-iqtisadi informasiya obyektlərinin çoxnövlülüyü, xalq təsərrüfatının idarə edilməsinin bütün sahələrində həll edilən məsələlərin sayının çoxluğu ölkədə texniki-iqtisadi informasiya obyektlərinin Dövlət təsnifatlaşdırma və kodlaşdırma sisteminin (DTKS) yaradılmasını tələb edir. Bu sistem keçmiş SSRİ dövlətində xalq təsərrüfatının bütün sahələri üçün yaradılmışdır. Sənaye və kənd təsərrüfatı məhsullarının ümumittifaq təsnifçisinin (MÜT) təşkilinə baxaq. Burada baş təşkilat Dövlət standartlar komitəsinin Ümumittifaq elmi-tədqiqat texniki informasiya, sinifləşdirmə və kodlaşdırma institutu (ÜETTİSKİ), iştirakçılar isə nazirliklər, komitələr və idarələr idi. MÜT ölkədə buraxılan məhsulları sahələr üzrə müxtəlif təsnifat qruplarına və adlarına görə sistemləşdirirdi.

MÜT sənaye və kənd təsərrüfatı məhsullarının kodlarının və adlarının sistemləşdirilmiş yığımıdır. Burada kodlar artma qaydasında yerləşdirilir.

Bütün sənaye və kənd təsərrüfatı məhsulları MÜT-də 100 sinfə, hər sinif- 10 yarımsinfə, yarımsinif - 10 qrupa, qrup - 10 yarımqrupa, yarımqrup isə - 10 növə bölünmüşdür. Hər növ özündə 9999 konkret məhsul adlarını birləşdirə bilir. MÜT-ə 20 milyondan artıq tədavül üçün istehsal olunan məhsulların adları daxil edilmişdir.

İlk dəfə olaraq bütün xalq təsərrüfatı miqyasında MÜT-də planlaşdırma, uçot, təchizat, ticarət və qiymət- qoyma zamanı məhsulların nomenklaturları bir-biri ilə uzlaşdırılmışdır. MÜT-ün kodları normativ sənədlərə (standartlara və texniki şərtlərə) və konstruktor sənədlərinə, preyskurantlara, təchizat və satış üzrə hesabat və uçot sənədlərinə daxil edilirdi. MÜT məhsulun siniflərinin və yarımsiniflərinin kodlarının toplusu şəklində çap edilmişdir.

H
XX X X X X XXXX

Sinif


Yarımsinif

Qrup


Yarımqrup

Növ İdentifikasiya hissəsi




ər bir məhsulun kod işarəsi 10 ədəddən ibarətdir, onlardan altısı təsnifat hissəsi, dördü isə identifikasiya hissəsidir. Təsnifat hissəsi (ən yüksək təsnifat qruplaşması) daha vacib texniki-iqtisadi əlamətləri əks etdirir. O, altı təsnifat pillələri üzrə ardıcıl surətdə artır.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bütün məhsullar siniflərə (MÜT-də onların sayı 98-dir), yarımsiniflərə, qruplara, yarımqruplara və növlərə bölünür. Növlər özlərinin sonrakı inkişafını tam nomenklaturada alırlar. Bu zaman koda identifikasiya hissəsinin kodu da əlavə edilir. İdentifikasiya hissəsinin strukturu konkret məhsuldan asılıdır və qeydiyyat nömrəsinin verilməsi yolu ilə həyata keçirilir. Məsələn, metalkəsən dəzgahlar, preslər, tökmə, ağac emalı və bir sıra digər növ texnoloji avadanlıqlar MÜT- in 38-ci sinfi ilə əhatə olunur. Avadanlığın növ əlaməti- metalkəsən dəzgahların kodu 381- dir (yarımsinif üzrə); texnoloji təyinat əlaməti- torno dəzgahları- 3811 (qrup); avtomatlaşdırma dərəcəsi- torna qrupunun avtomatları və yarımavtomatları – 38111 (yarımqrup); konstruktiv əlamət- torna avtomatları – 381111 (növ). Belə avadanlıq növünün kodu MÜT- 381111 kimi yazılır.

İdentifikasiya hissəsi: növbəti konstruktiv əlamət- uzununa yonma üçün birşpindelli torna avtomatları- 3811111; əsas parametr- çubuğunun diametri 4 mm olan uzununa yonma üçün birşpindelli torna avtomatları- 38111111.

Beləliklə, 1103 modelli yüksək dəqiqlikli, çubuğunun diametri 4mm olan, uzununa yonma üçün birşpindelli torna avtomatının tam kod nömrəsi 3811111103 kimi yazılır.



Xalq təsərrüfatında obyektlərin birmənalı kodlaşdırılması müəssisələrin, sahələrin və bütövlükdə ölkənin xalq təsərrüfatının avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərinin fəaliyyəti üçün geniş şərait yaradır.




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©anasahife.org 2016
rəhbərliyinə müraciət