Ana səhifə

TAŞ Kİrazi’nin ( Cerasus angustifolia ) ÜZÜMSÜ meyve olarak kullanim olanaklari


Yüklə 33.64 Kb.
tarix10.05.2016
ölçüsü33.64 Kb.
TAŞ KİRAZI’NIN (Cerasus angustifolia ) ÜZÜMSÜ MEYVE OLARAK KULLANIM OLANAKLARI

Aysen KOÇ1, Mustafa AKBULUT1, Zümrüt T. ÇELİK2, Şükriye BİLGENER2



1 Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü- SAMSUN

koc.aysen@hotmail.com, akbulut01@hotmail.com

2 Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü- SAMSUN

sbilgen@omu.edu.tr, zumrut_turkoglu_2@hotmail.com

Özet

Taş Kirazı (Cerasus angustifolia (Spach Browicz), Rosaceae familyasından Prunus cinsi içerisinde yer alan sert çekirdekli, çalı veya küçük ağaççıklar halinde büyüyen yabani bir meyve türüdür. Türkiye’nin Kuzey Doğu Anadolu Bölgesi’nde 1000 m’den daha yüksek kısmen kıraç ve kayalık alanlarında doğal olarak bulunan bu türün Cerasus angustifolia (Spach) Browicz var. angustifolia  ve Cerasus angustifolia (Spach) Browicz var. sintenisii olmak üzere iki varyetesi vardır. Angustifolia varyetesinin yapraklarının alt yüzü tüylü, sintenisii varyetesinin yapraklarının alt yüzü tüysüzdür. C. angustifolia’ya ait Giresun’un Şebinkarahisar ilçesinden selekte edilen 2, Gümüşhane’nin Kelkit ve Şiran ilçelerinden selekte edilen 4 tipin çalı formunda gelişmesi ve aynı zamanda meyvelerinin tipik kiraz görünümünde ve tadında olması bakımından bu türün üzümsü meyve kategorisinde değerlendirilebileceği öngörülmüştür. Henüz kültüre alınmamış olan bu türün tipleri 1,5-3 m çalı veya küçük ağaççıklar şeklinde, çok gövdeli, boğum araları kısa ince dalları üzerindeki pinnate yapraklı, çiçekleri küçük beyaz renkte, meyveleri olgunlaştığında parlak kırmızı, yumuşak ve sulu etli, tatlı veya hafif buruk-acı, küçük sert çekirdeklidir.



Anahtar Kelimeler: Cerasus angustifolia var. angustifolia  ve Cerasus angustifolia var. sintenisii

Possible Utilization of Cerasus angustifolia as Berry Fruit

Abstract

Cerasus angustifolia (Spach Browicz) is belonged to Prunus genus from Rosaceae family and is a wild fruit species with stone fruits, growing as bush or shrubby small trees. This species has two varieties known as Cerasus angustifolia (Spach) Browicz var. angustifolia  and Cerasus angustifolia (Spach) Browicz var. sintenisii and growing naturally at the areas partially barren and stony hills at higher than 1000 m elevation in Northeastern Anatolia Region of Turkey. Angustifolia variety has leaves which are pubescence underneath; sintenisii variety has no pubescence leaves. 2 selected samples from Şebinkarahisar county of Giresun province and 4 selected samples from Kelkit and Şiran counties of Gümüşhane province belonging to C. angustifolia species are anticipated as a potential berry fruit commercially because of its bushy growth form and cherry like fruits. The presently uncultured sample types of this species are usually 1.5-3 m bushes or shrubby small trees with multiple stems, the nods on the branches have short distance each other; their thin branches carry pinnate leaves; their flowers has small and white color; their mature fruits have glossy red color and have pulpy and juicy flesh with sweet or lightly astringent taste and have small stones.

Key Words: Cerasus angustifolia var. angustifolia  ve Cerasus angustifolia var. sintenisii

Giriş

Taş Kirazı (Cerasus angustifolia, Rosaceae familyasından Prunus cinsi içerisinde yer alan sert çekirdekli, çalı veya küçük ağaççıklar halinde büyüyen yabani bir meyve türüdür (Şekil 1 ve 2). TÜBİTAK - Türkiye Taksonomik Tür Veritabanı’na Cerasus angustifolia    (Spach) Browicz (TTTT No: 28761) olarak kaydedilen (Anonim, 2004a) bu türün Türkiye’de genellikle Kuzey Doğu Anadolu Bölgesi’nde 1000 m’den daha yüksek kısmen kıraç ve kayalık alanlarında doğal ve nadir (kısmen endemik) olarak bulunan bu türün Cerasus angustifolia (Spach) Browicz var. angustifolia  ve Cerasus angustifolia (Spach) Browicz var. sintenisii olmak üzere iki varyetesi vardır. Bu iki varyeteyi birbirinden ayıran en önemli morfolojik fark yaprak alt yüzeylerinin tüylülüğüdür. C. angustifolia (Spach) Browicz var. angustifolia’nın yaprak alt yüzü tüylü, C. angustifolia (Spach) Browicz var. sintenisii’nin yaprak alt yüzü tüysüzdür. Uluslararası genetik kaynaklar listesine Prunus angustifolia Marsh. olarak kaydedilen bu türün (Anonim, 2004b; 2005) Kuzey Amerika’da P. angustifolia (Florida kum eriği), P. angustifolia 'Guthrie' (Chickasaw eriği), P. angustifolia var. angustifolia, P. angustifolia var. varians, P. angustifolia var. watsoni , P. angustifolia var. watsonii (Watsons eriği) yabani formları olduğu bildirilmektedir (Anonim, 2004c)

Ülkemizde yabani flora teşhisi çalışmalarında Cerasus angustifolia (Spach) Browicz var. angustifolia varyetesinin Kuzey Doğu Anadolu’da Gümüşhane Köse’de, Erzurum Horasan’dan Karakurt’a 17 km boyunca 1500 m rakımda, Kars Kağızman’ın batısındaki dağlarda, Akçay’dan Cumaçay’a 8 km boyunca 1650 m rakımda, Erzincan’da Avşin dağlarında bulunduğu bildirilmiştir (Anonim, 1972) . Cerasus angustifolia (Spach) Browicz var. sintenisii varyetesinin ise Erzincan Sipikor, Doğu ve Kuzey Doğu Anadolu Bölgesinde Gümüşhane Kelkit 1400 m rakımda, Bayburt’un üst kısmında 1500 m’de, Kars’ta Akçay’dan Cumaçay’a 1600 m rakımda 7 km boyunca, Erzincan’da Erzincan’dan Kelkit’e 1650 m rakımda 15 km boyunca ve Tercan’dan Aşkale’ye 1650 m rakımda, Ağrı Doğubeyazıt’tan Iğdır’a 1620 m rakımda yayılım gösterdiği tespit edilmiştir (Anonim, 1972). Yine Van’ın Özalp ilçesinde 2100 m rakımda (Özgökçe, 2001), Artvin’de (Çoruh Vadisi) (Karahan, 2009; Anonim, 2009b), Bayburt’da (Anonim, 2008), Çorum-Osmancık’ta (Korkmaz ve Engin, 2001) Cerasus angustifolia (Spach) rastlandığı da rapor edilmiştir

“TÜBİTAK-TOVAG 106 O 031 Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesi Kiraz-Vişne Anaç Islahı” projesi kapsamında C. angustifolia’ya ait Giresun’un Şebinkarahisar ilçesinden selekte edilen 2, Gümüşhane’nin Kelkit ve Şiran ilçelerinden selekte edilen 4 tipin kiraz-vişne kültür çeşitlerine bodur anaç olma potansiyelleri araştırılmaktadır. Çalı formunda gelişmesi ve aynı zamanda meyvelerinin tipik kiraz görünümünde ve tadında olması bakımından bu türün üzümsü meyve kategorisinde değerlendirilebileceği öngörülmüştür.



Bitkisel Özellikleri

Henüz kültüre alınmamış olan bu türün bitkileri 1,5-2 m çalı veya küçük ağaççıklar şeklinde, çok gövdeli, yuvarlak taçlıdır. Boğum araları kısa olan ince dalları üzerinde sıralanmış olan dar-oval (30-70 X 4-12 mm) mızrak şeklindeki yaprakları kenarları testere dişli, sapsız veya 5 mm’ye kadar saplıdır. C. angustifolia var. angustifolia’nın genç sürgünleri seyrek tüylü düz veya hafif tüylü, yapraklar beyaz sık tüylü, C. angustifolia var. sintenisii’nin genç sürgünleri tüysüz, yapraklar tüysüzdür (Anonim, 1972).

Çiçekleri 5’li yapıda, boğumlarda tekli veya ikili, çoğunlukla kümeler halinde, kısa saplı (2 mm), çiçek tablası silindirik (6 mm’ye kadar uzayabilen), taç yaprakları küçük (5 mm) ve beyaz renktedir. Meyveleri olgunlaştığında parlak kırmızı, geniş-oval (8-10 mm), kısa saplı, yumuşak ve sulu etli, tatlı veya hafif buruk-acı, küçük sert çekirdeklidir (Anonim, 1972).

Çoğaltma Çalışmaları

“Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesi Kiraz-Vişne Anaç Islahı” projesi kapsamında C. angustifolia’ya ait Giresun’un Şebinkarahisar ilçesinden selekte edilen 2, Gümüşhane’nin Kelkit ve Şiran ilçelerinden selekte edilen 4 taş kirazı tipinde 2008 yılında tohumla, aşıyla, kök sürgünüyle ve yeşil çelikle çoğaltma ön çalışmaları yapılmıştır. Tohumla ve yeşil çelikle yapılan çoğaltma çalışmalarında başarılı olunamamış, aşıyla (durgun T göz aşısı) ve kök sürgünleriyle yapılan çoğaltma denemelerinde ise tiplere göre değişen oranlarda başarı elde edilmiştir (Çizelge 1).



Çizelge 1. Gümüşhane ve Giresun’dan selekte edilen taş kirazı tiplerinin

kök sürgünü köklenme ve aşı tutma oranları



Tip

Kök Sürgünü Köklenme oranı (%)

Aşı tutma oranı

(%)


28 T 01

100

47

28 T 02

100

19

29 T 01

50

18

29 T 02

60

11

29 T 03

83

5

Sonuç

Ülkemizde bir çok yabani meyve hala doğal olarak varlığını korumaktadır. Taşkirazı (C. angustifolia) özellikle Kuzey Anadolu bölgesinde doğal olarak yetişen ve henüz kültüre alınmamış meyve türlerinden biridir. Günümüzde insanlar, pestisit, ticari gübre vb. uygulanmadan doğal koşullarda yetiştirilen ve organik olarak adlandırılan meyvelere daha fazla ilgi göstermekte ve bunlara daha fazla para ödemektedirler. Yabani meyve içeriklerinin kültür meyvelerine göre sağlık üzerindeki olumlu etkilerinin ortaya konulmasından sonra bu meyveler giderek daha fazla ilgi çekmektedir. Yöre insanı tarafından taze tüketiminin dışında tüketilmeyen, hatta pek tanınmayan bu meyve yabani türünün çalı formunda olması ve kiraz benzeri küçük güzel meyvelerinin olması bir üzümsü meyve gibi üretilerek değerlendirilebilir. Kiraz ve vişneye bodur anaç olma potansiyeli olduğu düşünülerek Gümüşhane ve Giresun’dan selekte ederek kök sürgünü ve aşı ile çoğalttığımız taş kirazı tipleri üzerinde kültüre alma çalışmalarımız devam etmektedir.



Kaynaklar

1. Anonim, 1972. Flora of Turkey and the East Aegean Islands, vol. 4, pp. 12-19. Edinburgh: at the University Pres.

2. Anonim, 2004a. TÜBİTAK Türkiye Taksonomik Tür Veritabanı. http://biow.tubitak.gov.tr

3. Anonim, 2004b. Germplasm Resources Information Network http://www.ars-grin.gov

4. Anonim, 2004c. http://zipcodezoo.com/Plants/P/Prunus_angustifolia/

5. Anonim, 2005. International Plant Name Index, http://www.ipni.org

6. Anonim, 2008. Bayburt İli 2007 Yılı İl Çevre Durum Raporu. Bayburt Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü

7. Karahan, F., 2009. Çoruh Vadisinin Saklı Cenneti

8. Korkmaz H, Engin A. 2001. The Flora of the Boyabat (Sinop) Dam and its Environs. Tr. J. Of Botany 25:397-435

9. Özgökçe, F., 2001. New Floristic Records on Dicotyledones for the Square B9 (Özalp-Van) from Turkey. Turk J. Bot. 25 (2001) 149-150


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©anasahife.org 2016
rəhbərliyinə müraciət