Ana səhifə

Mövzu: TƏdarükat logiSTİkasi plan: TƏdarükatin mahiYYƏTİ, MƏzmunu və obyektiv zəruriLİYİ TƏdarükatin planlaşdirilmasi


Yüklə 375.97 Kb.
səhifə3/3
tarix07.05.2016
ölçüsü375.97 Kb.
1   2   3

FORMALARI VƏ QAYDALARI

Əmtəəlik məhsul və onun hazırlanması üçün lazım olan komponentlərin istehsalı, satışı və istifadəsi prosesində müəssisələr və logistik vasitəçilik missiyasını həyata keçirən firmalar arasında pul dövriyyəsini əmələ gətirən iqtisadi münasibətlər yaranır.

Hər hansı hesablaşma formasının tətbiq edilməsi məhsulun xarakterindən, təhvil-qəbul yerindən və qaydasından asılı olaraq ölkənin milli qanunvericilik aktları və normativ sənədləri ilə müəyyən edilir və məhsulgöndərmələr üzrə bağlanmış müqavilələrdə öz əksini tapır. Aydındır ki, firmalar (şirkətlər) arasında hesablaşma əməliyyatları alıcının müvafiq banklarda olan hesablarından (cari, valyuta və s.) məhsulgöndərənlərin müvafiq hesablarına konkret (və ya tələb olunan) maliyə vəsaitini köçürülməklə qeyri-nəğd qaydada həyata keçirilir. Bundan başqa məhsulların alınması və ya satışı zamanı milli (mərkəzi) bankın icazə verdiyi hallarda nəğd hesablaşma qaydaları da tətbiq edilir.

Milli iqtisadiyyatda pul hesablaşmaları əmtəə və qeyri-əmtəə əməliyyatları üzrə hesablaşmalara bölünür.

Əmtəə əməliyyatları üzrə hesablaşmalara material resurslarının və ya hazır məhsulun satışı, xidmətlərin göstərilməsi və maddi vəsaitlərin sistemdaxili bölüşdürül-məsi ilə əlaqədar olaraq başqa təsərrüfat əməliyyatları üçün müəssisə və firmalar arasındakı hesablaşmalar aid edilir. Qeyri-əmtəə əməliyyatları üzrə hesablaşmalar isə büdcəyə ödəniş, bankdan müxtəlif məqsədlər üçün kredit alınması və geri qaytarıl-ması, qeyri-əmtəə əməliyyatları üzrə faizlərin ödənilməsi, mənfəət, amortizasiya ayırmaları və dövriyyə vəsait­lərinin sistemdaxili bölüşdürülməsi ilə əlaqədar hesab-laşmalardan ibarədir. Bütün bu əməliyyatlar üzrə firma (şirkətlər) və müəssisələr (təşkilatlar) arasında hesablaşmalar aparıl­dıqda bir sıra prinsiplərə riayət olun-malıdır:


  • hesablaşmalar material resursları və ya hazır məhsullar yüklənib göndəril-dikdən, xidmətlər isə göstərildikdən sonra, ondan əvvəl və ya onlarla eyni vaxta aparılmalıdır;

  • banklar haqqında qanunda və bank təlimatlarında nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla tədiyyə ödəyicinin razılığı əsasında aparılmalıdır;

  • alıcı (istehlakçı) hesablaşma sənədləri üzrə ödənişlərdən yalnız məhsulgöndərmələri tənzimləyən normativ hüquqi sənədlərdə, müqavilələrdə və bank təlimatlarında göstərilmiş səbəblərə görə imtina edə bilər;

  • hesablaşma ödəyicinin xüsusi vəsaiti (limitləşdirilmiş və ya limitləşdirilməmiş çek kitabçaları və akkreditivlərlə hesablaşma aparılması halları istisna olmaqla) və ya cəlb edilmiş vəsaitlər hesabına aparılmalıdır;

  • tələb olunan maliyyə vəsaitləri məhsulgöndərənin hesabına yalnız həmin məbləğ ödəyicinin hesabından silindikdən sonra daxil edilir.

Hər hansı hesablaşma formasının tətbiqi həm material resursları və hazır məhsulun xarakterindən, qəbul – təhvil yerindən və qaydasından, həm də bir sıra başqa şərtlərdən asılı olaraq müqavilələrlə müəyyənləşdirilir.

Əmtəə və xidmtlər üzrə qeyri - nəğd hesablaşmalar aşağıdakı formalarlda həyata keçirilir:



  • tədiyyə tapşırıqları;

  • akkreditiv;

  • plan tədiyyələri;

  • veksellər;

  • çeklər;

  • klirinq;

  • tədiyyə tələbnamələri;

  • xüsusi hesablar;

  • inkassa tapşırıqları (vəsaitlər sərəncam vasitəsilə mübahisəsiz silindikdə);

  • plastik kartlarla.

Tədarükat praktikasında istifadə edilən hesablaşmanın formaları bir - birindən sənəd dövriyyəsi və tədiyyə vasitələrinin növünə görə fərqlənir. Hesablaşma formalarının seçilməsinə məhsulların növü, onların tələb və təklifi arasındakı nisbət, tədarükat işləri üzrə tərəfdaşlar arasında kommersiya əlaqə­lərinin xarakteri, tərəfdaşların bir-birinə məkanca yaxınlığı, coğrafi mövqeyi və məhsulların nəql edilməsi üsulları, hesablaşma əməliyyatlarının əmək tutumluluğu, tərəfdaşların maliyyə imkanları və maliyyə vəsaitlərinin dövr sürəti təsir göstərir. Buna görə də elə hesablaşma forması seçmək lazımdır ki, o, işgüzar tərəfdaşlar üçün əlverişli olmaqla bərabər onların arasındakı təsərrüfat əlaqələrinin xarakterini daha düzgün əks etdirə bilsin.

8.4. TƏDARÜKATIN HÜQUQİ ƏSASLARI
Tədarükat əməliyyatlarının normal aparılması tədarükat üzrə müqavilələr və onların yerinə yetirilməsindən asılıdır. Tədarükatın əsasını təş­kil edən bu müqavilələrin bağlanması üçün təsərrüfat hüqu­qunun əsasları haqqında mükəmməl və geniş biliyə malik olmaq tələb olunur.

Beynəlxalq səpkili tədarükat əməliyyatlarının yerinə yetirilməsi prosesində tərəflər mənsub olduqları ölkələr arasında mövcud olan ikitərəfli müqavilələrdə ticarət münasibətlərinin tənzimlənməsi məsələləri üzrə öhdəliklər və onların yerinə yetirilməsi şərtlərini mütləq nəzərə almalıdırlar. Bu zaman bey­nəl­xalq səpkili müqavilələr və onun şərtlərinin hər bir ölkənin milli qanun­vericilik normalarına uyğun gəlməsinə xüsusi diqqət yetirmək lazım gəlir.

Belə beynəlxalq müqavilələr hər bir ölkənin icraedici strukturları tərəfindən bağlanan müxtəlif adlara malik olan sənədlərdən, məsələn, «Ticarət və dəniz nəqliyyatı haqqında müqavilə», «Ticarət və iqtisadi əməkdaşlıq haqqında müqavilə», «Klirinq hesablaşmaları haqqında müqavilə» və sairədən ibarətdir.

Bu tip müqavilələr və niyyət protokollarında tədarükat əməliyyatları üzrə iştirakçıları maraqlandıran məqamlar:



  • məhsulların gömrük baxışına (rüsum və yığımlar) cəlb edilməsinə tə'sir göstərən qarşılıqlı ticarət rejiminin tə'yin edilməsi;

  • ticarət əməliyyatları üzrə bu və ya digər məhdudiyyətlər;

  • ticarət və digər tədiyyələr üzrə valyuta hesablaşmaları;

  • klirinq sövdələşmələri;

  • razılaşdırılmış tərəflər üçün məhsulgöndərmə şərtlərinin ümumi xarak­terliyi;

  • ticarətin obyekti və s. ibarətdir.

Buna görə də tədarükat əməliyyatlarını yerinə yetirməzdən əvvəl məhsul-göndərən və ya alan (kontragent) ölkələr arasında ticarət müqavilələrinin mövcud olması və bu müqavilə üzrə yerinə yetirilməsi məcburi hesab edilən öhdəliklər dəqiq və hərtərəfli öyrənilməlidir. Ticarətin aparılması şərtlərini alıcı və ya satıcı firmalar müstəqil formada və ya məsləhət (konsaltinq) firmalarının köməyilə öyrənə bilərlər. Nəticə e'tibarı ilə bu öhdəliklər və onların icra edilməsi səviyyəsinin tədqiqi minimum məsrəflərlə nəticələrin operativ alınmasına tə'minat verir, vaxt itkisini azaldır, gələcəkdə tərəflər arasında iqtisadi mübahisələrin yaranması hallarını aradan qaldırır.

Beynəlxalq ticarət əməliyyatlarının normativ tənzimlənməsinin digər mühüm forması beynəlxalq təşkilatların (məsələn, Avropa iqtisadi komissiyasının) işləyib hazırladıqları çoxcəhətli konvensiyalar hesab edilir. Buna görə də BMT-nin 1980-ci ildə Vyanada keçirilən Konvensiyası beynəlxalq səpkili tədarükat (alqı-satqı) müqavilələrinin bağlanması haqqında əsas ilkin şərtləri müəyyən­ləşdirmişdir. Konvensiya yalnız o ticarət tərəfdaşları üçün əlverişlidir ki, onların əsas ticarət şəbəkələri (müəssisələri) və ya tədarükat bazarı konvensiyanın iştirakçıları olan müxtəlif dövlətlərdə yerləşmiş olsun.


Tədarükat praktikasında nümunəvi müqavilələr məhsulun hansı bazardan (regional, milli və beynəlxalq) alınmasından asılı olmayaraq bir qayda olaraq bir məhsul nomenklaturası və ya məhsul partiyası üçün tətbiq edilir.

Müqavilənin əsas elementləri.

1.Təkliflərin verilməsi qəbulu. Müqavilə tədarükat üzrə tərəfdaşlardan hər hansı birinin konkret qiymət və məhsulgöndərmə şərtlərini özündə əks etdirən ixtiyari məhsul partiyasını təklif etdikdə və digər tərəfin isə bu təklifləri (bəzi hallarda düzəlişlər aparılmaqla) qəbul etdiyi hallarda rəsmiləşdirilir.

2. Maliyyə şərtləri. Müqavilə o vaxt hüquqi gücə malik olur ki, burada tərəflərin maliyyə təhəddüdləri nəzərə alınmış olsun. Yə'ni, tərəflər arasında hansı hesablaşma formalarından istifadə olunması, istehlakçıların alınan material qiymətlilərinin dəyərini ödəməsi və ya gec ödəməsi şərtləri, keyfiyyətsiz məhsulgöndərmələr, məhsul-ların kəmiyyətcə çatışmaması və sairəyə görə tətbiq edilən iqtisadi sanksiyalar maliyyə şərtlərinə aid edilir.



3.Müqavilənin bağlanması üçün səlahiyyət hüquqlu şəxslər. Müqavilənin bağlanması üçün firma və ya müəssisə tərəfindən vəkil edilmiş və ya onun adından çıxış etmək hüququna malik olan müəyyən kateqoriyalı şəxslər (prezident, direktor, baş direktor) səlahiyyətli hesab olunurlar.

4. Müqavilənin qanunauyğunluğu. Müqavilə ölkənin hüquq normalarının tələblərinə tam cavab verməlidir. Məsələn, ölkə qanunvericiliyi ilə istehsalı qadağan edilmiş məhsullar üçün bağlanmış tədarükat müqavilələri qeyri -qanuni sayılır.

Tədarükat müqavilələrində material resurslarının qiymətini müəyyən edən zaman məhsulların ölçü vahidləri, bazis qiyməti, təsbit (qeyd) etmə üsulu, qiymətin real bazar səviyyəsi kimi göstəricilər nəzərə alınmalıdır.

Məhsulların ölçü vahidləri əvvəldə qeyd olunduğu kimi bu məhsulların xarakterindən və beynəlxalq logistikada mövcud olan praktik təcrübədən asılıdır.

Məhsulgöndərmələr zamanı məhsulların qablaşdırılması, markalanması və konversiya (mühafizə etmə, saxlama) dəyərləri, lixter (iri yük gəmilərində yükləmə – boşaltma əməliyyatlarının aparılması üçün istifadə olunan yastı dibli yelkənli gəmidir) işlərinin, o cümlədən kranlardan istifadə, məhsulların gəminin bortuna yüklənməsi, yerləşdirilməsi və əməliyyatların yerinə yetirilməsi ilə bağlı çəkilən xərclərin, habelə hər növ vergilər, gömrük haqlarının tərəflərdən kimin ödəməsi üçün məhsulgöndərmələrin bazis qiymətləri (məhsulun qiymətinə daxil edilən, onun dəyərini artıran) - şərtlərindən istifadə olunur. Müqavilələrdə məhsulgöndərmələrin bazis qiymətlərinin müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki, bu qiymət məhsulların nəql edilməsi – daşınması ilə bağlı xərcləri bu və ya digər dərəcədə özündə əks etdirir. Bu qiymətlər idxal, ixrac və ya tranzit ölkənin valyutası ilə göstərilə bilər.

Bağlanan tədarükat müqavilələrində məhsulların qiyməti ilə bağlı məsələlər müxtəlif cür tənzimlənir. Bəzi tədarükat müqavilələrində məhsulun qiymətinin müqavilənin qüvvədə olduğu dövrlərdə dəyişməz qalması haqqında razılaşma təsbit olunursa, bir qisim müqavilələr üçün isə qiymətlərin gündəlik qiymət cədvəlləri əsasında müəyyənləşdirilməsi əsas götürülür.


YOXLAMA SUALLARI:

1.Tədarükatın mahiyyəti, məzmunu və obyektiv zəruriliyi haqda nə deyə bilərsiz?

2. Tədarükat logistikasında bazarlar və onların spesifik xüsusiyyəti nədir?

3. Məqsəd bazarının tutumunun müəyyən edilməsi necə aparılır?

4. Tədarükat logistikasının fəaliyyət mexanizmi

5. Tədarükatın planlaşdırılması necə həyata keçirilir?

6. Tələbatın hesablanmasında istifadə olunan metodlar hansılardır?

7. Məhsulgöndərənlər və onların seçilməsi metodlarını sadalayın.



8. Tenderin keçirilməsi mexanizmi necə həyata keçirilir?



1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©anasahife.org 2016
rəhbərliyinə müraciət