Ana səhifə

Mövzu: TƏdarükat logiSTİkasi plan: TƏdarükatin mahiYYƏTİ, MƏzmunu və obyektiv zəruriLİYİ TƏdarükatin planlaşdirilmasi


Yüklə 375.97 Kb.
səhifə2/3
tarix07.05.2016
ölçüsü375.97 Kb.
1   2   3

Tələbatın müəyyənləşdirilməsi, təhlili və sifariş edilən material həjminin hesablanması.

İstehsal proqramının yerinə yetirilməsi üçün zəruri olan materialların tədarüka-tının planlaşdırılması prosesində aşağıdakı amillər mütləq nəzərə alınmalıdır:


  • tələb olunan materialların nomenklaturası, sinfi, qrupu, alt qrupu və çeşidi;

  • məhsul istehsalına lazım olan istehsal resurslarının həcmi;

  • istehsal yerlərində materiallara tələbatın yaranması vaxtı;

  • məhsulgöndərən firmaların məhsulgöndərmə imkanları;

  • istehlakçı firmaların mal-material qiymətlilərini saxlamaq üçün mövcud anbar sahələri və anbar qurğuları;

  • materialların tədarük edilməsi ilə bağlı olan tədarükat xərcləri və onların səviyyəsi;

  • istehlakçı firmalarda tələb olunan müvafiq növ dəs­tləşdirici və ehtiyat hissələrinin daxili imkanlar hesabına istehsal edilməsi mümkünlüyü.

Məh­­sul istehsalı üçün lazım olan zəruri materialların həcminin və onların məhsulgöndərənlərdən daxil olunması dövrililiyinin müəyyənləşdirilməsi üçün elmi cəhətdən əsaslandırılmış və praktikada tətbiq edilmiş bir sıra metodlar mövcuddur.

Logistikada materiallara tələbatın hesablanmasında determinələşdirilmiş, stoxastik evristik metodlardan da istifadə edilir.



Determinələşdirilmiş metod sifarişlərin yerinə yetirilməsi dövrü və eləcə də materiallara tələbatın həcmi və yaranma vaxtı məlum olduqda tətbiq edilir.

Gözlənilən tələbatın hesablanması üçün riyazi – statis­tik metodların tətbiqinə ehtiyac yarandıqda ikinci - stoxastik metoda üstünlük verilir. Üçüncü meto­dun tətbiqi isə tələbatın hesablanmasında işçi heyətinin təcrübəsinə əsaslanır.

Tədarükatın həcminin, tədarükatın dövrililiyinin və vaxtının təyin edilməsində sadalanan hər üç metod dəqiqliyi, vaxt məsrəfi, göstərilən xidmətin dəyəri baxımından bir sıra üstünlüklərə və çatışmazlıqlara malikdir. Odur ki, materiallara tələbatın hesablanması zamanı tətbiq edilən bu metodların seçilməsinə:


    • istehlakçı firma və ya müəssisənin ixtisaslaşma dərəcəsi;

    • sifarişçinin maliyyə və istehsal imkanları;

    • istehlak edilən xammal və materialların növü;

    • istehsal olunan hazır məhsulun növü;

    • anbar təsərrüfatının vəziyyəti və anbarların ixtisaslaşma dərəcəsi;

    • ehtiyatların səviyyəsinə nəzarət metodları və sair amillər təsir göstərir.

İstehsalçı firma və müəssisələrdə material resurslarına tələbat materialların məsrəf istiqamətləri üzrə, məsələn, istehsal proqramının yerinə yetirilməsi, tə'mir istismar ehti­yaclarının ödənilməsi, istehsal ehtiyatlarının yaradılması, habelə elmi-tədqiqat və təcrübə layihə işlərinin yerinə yetirilməsi üçün lazım olan materiallara tələbat hesablanır.

8.2. MƏHSULGÖNDƏRƏNLƏRİN SEÇİLMƏSİ
Tədarükat prosesi bir-birilə qarşılıqlı əlaqədə olan fəaliyyətləri özündə birləşdirir. İlkin olaraq bu proses sifarişlərin hazırlanması mərhələsindən başlayaraq tələb edilən material resurslarının nəzərdə tutulan keyfiyyət parametr­lərinə əməl olunmaqla verilən vaxt çərçivəsində lazımi yerlərə əlverişli şərtlərlə çatdırılmasından ibarətdir. Daha doğrusu, tədarükat prosesi istehsal proqramı və hazır məhsul satışı bazarının tələbləri əsasında hazırlanmış və konk­ret məhsul­gön­dərənlərə ünvanlanmış sifariş-lərin yerinə yetirilməsilə yekun­laşır. Buna görə də material resurslarının tədarükatı üçün hazır­lanan və ayrı-ayrı məhsulgöndərənlərə təqdim edilən sifarişlər vaxtında tərtib olunmalı, məhsulgöndərənlər dəqiq və düzgün seçilməli, məhsulgöndərmə müqavilələri tərəflərin bütün mə'suliyyət və öhdəliklərini nəzərə almaqla vaxtında tərtib edilməli və bağlanmalıdır.

Bu və ya digər növ material resurslarının tədarük edilməsi haqqında qərar qəbul etdikdən sonra məhsulgöndərənlərlə münasibətlərin rəsmiləşdirilməsi ilə bağlı məsələ meydana çıxır.

Məhsulgöndərənlərlə münasibətlərin rəsmiləşdirilməsi üçün tələbnamələrdən və sifarişlərdən istifadə olunur.

Tələbnamə – bu müəssisələrlə tədarükat münasibətlərinə girən və onların göndəriləcək məhsullara hər hansı konkret vaxt kəsiyində potensial tələbatını əks etdirən sənəddir.

Sifariş – məhsulgöndərənlərdən zəruri kəmiyyətdə və razılaşdırılmış keyfiyyətdə lazımi məhsulların tələb olunan vaxt müddətində göndərilməsi üzrə tələbləri özündə birləşdirən direktiv sənəddir. Beləliklə, sifarişə tələbnamənin konkretləşdirilmiş və detallaşdırılmış hissəsi kimi baxmaq olar. Alıcı­la­rın məhsulgöndərənlərə təqdim etdiyi sifarişlər əsasında tədarükat müqavi­lələri bağlanır.

Mütəmadi olaraq konkret bazar və ya bazar seqmenti üçün məhsul istehsalı ilə məşğul olan firma və müəssisələr tədarükat üzrə sifarişlərini əvvəlcədən tərtib etməlidirlər. Bu sifariş paketində konkret material resursları üçün nəzərdə tutulan potensial tələblər bir qayda olaraq yaranan faktiki tələbdən artıq olmalı, onu qabaqlamalıdır. Doğrudur, böyük zaman kəsiyi üçün bu qabaqlama bir tərəfdən material ehtiyatlarının səviyyəsinin artmasına, əmtəə formasında pul vəsaitlərinin dondurulmasına, istehsalın məhsul üzrə differensiasiyasında dəyişikliklərin aparılma-masına səbəb olsa da, digər tərəfdən isə məhsulgöndərmənin ahəngdarlığında əmələ gələ bilən kənarlaşmaları zəiflətməyə (demp­fir­ləşdirməyə) imkan verir. Buna görə də sifarişlərin verilməsi zamanı qabaqlama vaxtının seçilməsi üçün mövcud optimal variantlardan istifadə olun­malıdır.



  • Sifarişlərin tərtib edilməsi üzrə siyasət iqtisadi ədəbiyyatlarda əsasən «cırıldayan təkər» effekti adlanır. Belə yanaşmanın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, tələbnamələrinə tez və çevik reaksiya verilməsini arzulayan istehlakçılar – alıcılar özlərini rəqiblərlə müqayisədə aktiv aparır və necə deyərlər «hamıdan daha çox səs salmaqla» çıxış edirlər

Xammal, material və dəstləşdirici mə'mulatların tədarükatı və göndərilməsi prosesinin öz – özünə tənzimlənməsi nəticəsində bu prosesləri iqtisadi və hüquqi baxımdan tənzimləyən müqavilələr, kontraktlar və digər normativ - hüquqi sənədərin rolu əhəmiyyətli dərəcədə artır.

Beləliklə, sifarişlərin hazırlanması (kalkulyasiyası) və emalı sahəsində maddi-texniki təchizat bölmələrinin sərən­camında olan metodoloji və texniki üsulları nəzərə almaqla sifarişlərin hazırlanması və emalı üzrə əməliyyatları məhz bazar münasibət-ləri sisteminin tələbləri baxımından «qurmaq» lazımdır. Təbii ki, bütün bunları ilkin mənbədən son istehlakçıya qədər material axınlarının hərəkətinə vahid tam kimi baxılmasını nəzərdə tutan logistik prinsip­lərin vasitəsilə həyata keçirmək lazımdır.



Bir sözlə tədarükat logistikasının iqtisadi səmərəliliyi maddi-texniki təminatın iqtisadi səmərəliliyindən və ya əksinə asılıdır.

Sifarişlərin sənədləşdirilməsi. İnzibati - amirlik sistemində əksər müəssisə və təşkilatlar tərəfindən xammal və materiallara sifarişlərin verilməsi üçün sifariş - naryadlardan istifadə olunurdu. Bazar subyektlərinə iqtisadi müstəqillik vəd verən müasir iqtisadi şəraitdə istehsal yerlərinin material resurslarına tələbini rəsmiləşdir-mək üçün sifarişlər paketindən istifadə olunsa da onun tərtib və təqdim edilmə proseduru direktiv planlaşdırma dövründən əsaslı surətdə fərqlənir. Firmalarda (şirkətlərdə) tədarükat işləri ilə bağlı sənədləşdirməni sadə şəkildə həyata keçirmək üçün standart blank və ya sənəd formalarının hazırlanması zəruriyyəti meydana çıxdı. Məsələn, dəniz konosamenti (Bill of Lading), beynəlxalq yükdaşımalarda tətbiq edilən nəqliyyat sənədləri (Non-Negotiable Sea Waybill), hesab-fakturalar (invoice) və s. Tətbiq edilən bu sənəd formalarında aşağıdakı mə'lumatlar əks etdirilir:

Sənədin adı. Sənədin adı onu işgüzar yazışmalarda mövcud olan sonsuz sayda sənəd növlərindən fərqləndirmək üçün tətbiq edilir. Tədarükat praktikasında istifadə olunan sənədləri bir-birindən fərqləndirmək üçün «tədarükat», «sifariş» və ya «məhsulgöndərmələr üzrə sifariş» sözləri kimi qruplaşdırılan sənəd növlərindən istifadə olunur.

Sıra nömrəsi. Sıra nömrəsi sifariş nüsxələrinə əlavə edilən sənədlərdə (əmtəə-nəqliyyat qaiməsi, yük gömrük deklarasiyası, hesab-faktura, məhsulların sertifika-siyası və s.) istifadə olunur. Xammal və materialların tədarükatı zamanı sənədlərin sıra nömrəsi ilə nömrələnməsi sənədlərin ardıcıl yığılmasına və lazımi sənədin tez axtarılıb tapılmasına köməklik göstərir.

Firmanın (şirkətin) adı hüquqi ünvanı. Sənədlərdə sifarişçi firmanın adının və hüquqi ünvanının olması ilkin olaraq tədarükat üzrə tərəfdaşın hüquqi şəxs statuslu təsərrüfat subyekti olmasını təsdiq və təsbit edir. Firmanın (şirkətin) adı onun gələcək bazar fəaliyyətində yüksək imic qazanmasına dolayı da olsa tə'sir göstərir. Bu baxımdan tədarükat üzrə tərəfdaşa çevrilən istehlakçı (gələcəkdə malalan) və istehsalçı firmalar (gələcəkdə məhsulgöndərən adlanmaqla) arasında müqavilələrinin bağlanması üçün belə səpkili informasiyanın olması onların biri - birini tanımasına əsas verir. Yük və bank göstəricilərini özündə əks etdirən bu mə'lumatın mövcudluğu məhsul partiyalarının və hesab fakturaların göndərilməsinə, eləcə də təsərrüfat və ya mülki iddialar üzrə yazışmaların vaxtında həyata keçirilməsinə şərait yaradır.

Sifarişlər üzrə javabdehlik. Sifariş blanklarında mal-material qiymətlilərinin göndərilməsi ilə əlaqədar yarana biləcək problemləri operativ həll etmək üçün cavabdeh olan və ya məsuliyyət daşıyan şəxsin adı, soyadı və iş telefonu göstəril-məlidir. Adətən məhsulgöndərənlərə ünvanlan­ması nəzərdə tutulan sifarişlərin hazırlanması zamanı firmadaxili hər bir şöbə sifariş sənədlərində (blanklarında) o icraedici şəxsləri qeyd edirlər ki, onlar həm məhsulgöndərənlərin tələbini ödəyə bilsin, həm də firma daxilində müvafiq sifarişin icra edilməsi ilə bağlı təşkilati-iqtisadi məsələlər üzrə ixtisas­laşmış mütəxəssis olsun. Bu meyarlar əsasında cavabdeh şəxslərin seçilməsi məhsulgöndərmələrin həyata keçirilməsi prosesində meydana çıxan cari problemlərin həll edilməsini sürətləndirir və istehsal prosesində fasilələrin yaranmasına imkan vermir.

Məhsulgöndərənlərin adı, ünvanı sifarişin tarixi.

Məhsulgöndərmələrin vaxtı və göndərilən material resurslarının kəmiyyəti.

Alınajaq material resurslarının təsviri.

Məhsulgöndərilən yerin ünvanıyük göstərijiləri. Bir çox hallarda firma və şirkətlərin hüquqi ünvanları onların mal-material qiymətlilərinin qəbulu ünvanı ilə eyniyyət təşkil etmir. Buna görə də sifariş sənədlərində (blanklarında) materialların qəbulu ünvanı - dəmir yolu stansiyası, limanın və ya portun adı, giriş dəmir yolunun (vetkanın) kodu dəqiq göstərilməlidir.

Qiymət. Sifariş blanklarında göndəriləcək material resursları ilə bağlı meydana çıxan mübahisəli məsələlərə yol verməmək üçün istehlakçı firmalar onları tə'min edən qiymət haqqında zəruri mə'lumatları qeyd etməlidir. Bir qayda olaraq məhsulların alış qiymətləri, məhsulgöndərmələrlə bağlı franko qiymətləri, məhsulgöndərənlərin ticarət güzəştləri və əlavə xidmətlərə görə haqlar bu mə'lumatın tərkib hissələrini təşkil edir.

Ödəmə şərtləri. Satılacaq və ya alınacaq məhsullara görə ödəmə şərtlərinin sifariş blanklarında dəqiq müəyyənləşdirilməsi tərəflərin iqtisadi fəaliyyətlərinin nəticələrinə əsaslı tə'sir göstərir. Alıcı və satıcının maraqlarını nəzərə alan ödəmə şərtləri:

  • ödəmələrin operativ və əlverişli olmasını tə'min etmək;

  • göndərilmiş məhsullara görə satıcılardan tədiyyələrin alınmasını tə'min etmək;

  • alınan tədiyyələrə görə məhsulların zəruri vaxtda göndərilməsinə şərait yaratmaq;

  • inflyasiyanın mövcudluğu və valyuta kurslarında dəyişikliklərin baş verdiyi zaman satıcı və alıcının kommersiya və təsərrüfat maraqlarının qorunması kimi məsələləri həll etməlidir.

Məhz müxtəlif hesablaşma formalarının tətbiq edilməsi formasından asılı olmayaraq sifarişçilərlə məhsulgöndərənlər arasında maliyyə anlaşılmazlıqlarına imkan yaratmamaq üçün sifariş blanklarında hər iki tərəfin bank göstəriciləri aydın və düzgün göstərilməlidir.

Məhsulgöndərənlərin seçilməsinə qoyulan tələblər. Tədarükat logistikasında mühüm problemlərdən biri məhsul­göndərənlərin seçilməsi hesab olunur. Bu problemin aktuallığı təkcə müasir tədarükat bazarında eyni material və ya isteh­sal resurslarına malik olan çoxlu sayda məhsulgöndərənlərin fəaliyyət göstər­məsilə deyil, onların istehlakçı firmalarda logistik strategiyanın reallaşdırıl­ması üçün nə qədər e'tibarlı əməkdaşa çevrilməsi ilə səciyyələnir. Logistikaya aid iqtisadi ədəbiyyatlarda məhsulgöndərənlərin seçilməsi mərhələləri şəkil 8.6-da təsvir edilmişdir.

Konkret növ (çeşid) material resursları üzrə məhsul­göndərənlərin seçilməsi istehlakçı firmanın məqbul hesab etdiyi müvafiq meyarlar çoxluğuna əsaslanır. Bu meyarlar və ya onların əhəmiyyətliliyinə görə sıralanması isteh­lakçı firmaların biznes fəaliyyətinin strateji və taktiki məqsəd­lə­rindən asılı olaraq müəyyənləşdirilir.

Məhz buna görə də məhsulgöndərənlərin seçilməsi zamanı üç əsas meyar: təklif edilən xammal, material və dəstləşdirici materialların qiyməti, material və istehsal resurslarının keyfiyyəti və firmalar tərəfindən alıcıların tədarükat predmetləri ilə tə'min edilməsi zamanı göstərdikləri xidmətin keyfiyyəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Məhsulgöndərənlərin seçilməsində kifayət qədər (məsələn, əllidən artıq) vacib hesab edilən digər mühüm meyarlar da mövcuddur. Bura məhsulgöndərənlərlə alıcılar arasında məsafə və onların coğrafi mövqeləri, cari və təcili sifarişlərin yerinə yetirilməsi müddəti, məhsulgöndərənlərdə ehtiyat istehsal güclərinin mövcudluğu və məhsulların keyfiyyətinin idarə edilməsinin təşkili, məhsulgöndərənlərin istehlakçı firmalara göndərdikləri avadanlıqları lazım olan ehtiyat hissələrilə tə'min etmək qabiliyyəti və istehlakçı firmalara texniki lizinq qaydasında xidmət göstərməsi mümkünlüyü, istehsalçı və məhsul­gön­dərən firmaların maliyyə vəziyyəti və kredit vermək imkanları, məhsulgön­dərmələrin etibarlılığı və istehlakçı firmaların tələbatlarının dolğun ödənilməsi qabiliyyəti, istehsalın perspektiv inkişafı və artımı, əmək kollektivində psixoloji mühit və s. aid edilir.

Qeyd edilən amillər arasında göndərilən məhsulların keyfiyyəti məhsulgöndərən-lərin seçilməsi və istehsalın səmərəli təşkili baxımından ən vacibi hesab olunur. Tədarükata cavabdehlik məsuliyyəti daşıyan istehlakçı firmanın logistik menecerləri gön­dərilən məhsulların faktiki parametr­lərinin standartlara (və ya bağlanmış müqa­vilələrə) uyğun olmasını yoxlayırlar. Adətən istehsalçı firmalarda belə nəzarət işləri hazır məhsulların bazara çıxışı zamanı həyata keçirilir. Əgər məhsul­göndərən və isteh­lak­çı firmalar bir - birini uzun müddət tanıyırlarsa və məhsul­gön­­dərə­nin etibarlılığı istehlakçı firmalarda heç bir ehtimalın yaranmasına sə­bəb olmursa, onda əksər hallarda bu səpkili yoxlama - nəzarət işləri aparılmır.

Məhsulgöndərənlərin etibarlılığı - bazar subyektləri ilə uzunmüddətli əməkdaşlıq ənənələrinin yaradılmasında mühüm göstərici olmaqla istehsalçı firmaların keyfiyyətli material resursları ilə zəruri həcmdə və vaxtda təmin edilməsi tələbinin ödənilməsi qabiliyyətidir. Etibarlılıq kompleks göstərici olmaqla material resurslarının tədarü-katı prosesinin bütün cəhətlərini əhatə edir və tədarükat bazarında əməkdaşlığın müasir JIT «lean production» tipli mikrologistik strateji prinsipə əsaslanır.

Məhsulgöndərənlərin seçilməsində göstərilən xidmətin keyfiyyəti göstəricisi isə məhsulun və eləcə də xidmətin etibarlılığını əks etdirir. Xidmət – məhsulgöndər-mələrlə bağlı olub bir tərəfin (istehsalçı və ya məhsulgöndərən firmanın - satıcının) digər tərəfə (istehlakçı firmalara – alıcıya) təklif etdiyi, göstərdiyi fəaliyyət növüdür. Ona görə də məhsul­göndərənlər «yaxşı xidmət - yaxşı mənfəət» dir prinsipindən çıxış etməklə göstərilən xidmət növlərini və bu xidmətlərin dəyərini artırmaq, eləcə də əmək məhsuldarlığı ilə bərabər xidmətin daxili keyfiyyətini yüksəltməyə çalışırlar. Məhz məhsulgöndərmələrlə bağlı yaranan problemlərin həlli üsullarından, kiçik və ya böyüklüyündən asılı olmayaraq müəyyən zaman ərzində istehlakçı firmaların istər zəruri material resursları ilə təmin edilməsi, istərsə də istehsal resurslarının istehsal istehlakına hazırlanması prosesində gös­tərilən xidmət növləri onun e'tibarlı olmasına zəmanət verir

Tədarükatın qiymət üzrə təhlili mürəkkəb və çoxcəhətli olduğundan onun aşağıda qeyd edilən mərhələlərlə aparılması tələb olunur:


  • məhsulun yaradılması mərhələsindən son istehlakçıya çatdırılması anınadək qiymətin təhlili (tədarükat xərcləri də aid olunmaqla kalkulyasiya maddələri üzrə NETTO qiymətinin tə'yin edilməsi);

  • görülmüş işlər və yerinə yetirilmiş xidmətlərin ümumi dəyərinə əsasasən hesablanmış qiymətin təhlili;

  • məhsulların faydalılıq dərəcəsinə görə qiymətlərin təhlili;

  • analoji məhsulların qiymətlərinin yüksəlməsi zamanı qiymətlərin təhlili;

  • məhsul vahidinə çəkilən ilkin xərclərə görə qiymətlərin təhlili;

  • sürüşkən qiymətlərin köməyilə aparılan təhlil;

  • açıq məlumatlar - valyuta, birja kursları və gömrük statistikası əsasında qiymətlərin təhlili.

Qeyd edilən meyarların tətbiq edilməsi üçün zəruri olan informasiyaların toplanması müxtəlif mənbələrdən - istehsalçı firmanın özünün apardığı xüsusi tədqiqat, bank və maliyyə institutları, potensial məhsulgöndərənlərin rəqibləri, sənaye - ticarət palatası və ya assosiasiyası, informasiya agentlikləri, dövlət qey­diy­yat palataları, vergi, lisenziya xidmətlərindən alınan mə'lumatlara əsaslanır.

Məhsulgöndərənlərin seçilməsi haqqında qərarların qəbul edilməsi üçün son mərhələ onların sıralanması (ranjirovkası) və reytinq üzrə yerləşdirilməsi hesab edilir. Bu prosesin aparılması üçün vahid mexanizm mövcud deyil və o, təbiət e'tibarı ilə yaradıcı xarakter daşıyır.



Son dövrlərdə praktiki olaraq məhsulgöndərənlərin seçilməsi işi firmanın agentlərinə həvalə edilir. İstehsal sahələri ilə texniki nəzarət şö'bəsi arasında qarşılıqlı fəaliyyəti tə'min edən bu agentlər bütünlüklə tədarükat prosesinə və ya firmanın tədarükat şö'bəsilə birlikdə tədarükatın hər hansı bir mərhələsinə kollegial cavabdehlik mə'suliyyəti daşıyırlar. Agentlərin tədarükat işlərinin həyata keçirilməsi mexanizmi firmaların özünün tədarükat mexanizmindən əsaslı fərqlənir. Belə ki, milli və ya beynəlxalq tədarükat bazarlarında fəaliyyət göstərən məhsulgöndərənlərin seçilməsilə bağlı çətinliklərlə rastlaşan bu agentlər ixtisaslaşmış büro və vasitəçilik missiyasını yerinə yetirən firmaların xidmətindən istifadə edirlər. Bu firma və büroların məqsədi müvafiq haqlar əsasında əvvəlcədən bəyan edilən parametrlər üzrə əlverişli məhsulgöndərənləri axtarıb tapır və meydana çıxan hüquqi və maliyyə məsələləri haqqında məsləhətləşmələri həyata keçirirlər. Alıcı şirkətlər bu bürolara özlərinin əlahiddə səlahiyyətlərini həvalə edir və onlarda alıcıların adından məhsul­göndərmələrin təşkili, maliyyələşdirilməsi və reallaşdırılması ilə bağlı bir sıra məsələləri həll edirlər. Göstərilən xidmətlərə görə ödəmələr bir qayda olaraq ya bağlanan müqavilənin ümumi dəyərinə, ya da mənfəətə görə faizlə hesablanır. Adətən qeyd edilən firmaların xidmətindən istifadə olunmasına istehlakçıların və onların agentlərinin müraciət etməsinə səbəb yeni satış bazarları və bu bazarlar üçün istehsal edilən məhsullara prinsip e'tibarı ilə lazım olan yeni xammal, material və dəstləşdirici məmulatın əldə edilməsi zəruriyyətinin yaranmasıdır.

Təkliflərin alınması qiymətləndirilməsi. Tədarükat bazarında potensial məhsulgöndərənlərdən təkliflərin alınması və qiymətləndirilməsi müxtəlif formada təşkil edilə bilər. Dünya praktikasında müsabiqə yolu ilə tijarət məh­sul­­­göndərənlərlə istehsalçılar arasında yazılı danışıqlar bu təşkilin ən mütərəqqi və geniş yayılmış formaları hesab edilir.

Müsabiqə tijarəti /tender/ - potensial məhsulgöndərənlərin tapılması üçün tətbiq edilən əhəmiyyətli formadır. Müsabiqə ticarəti yüksək qiymətə malik olan xammal, material və dəstləşdirici məmulatların tədarükat bazarında alınması təklif olunduqda və ya məhsulgöndərənlərlə istehlakçılar arasında uzunmüddətli təsərrüfat əlaqələri yaratmaq lazım gəldikdə keçirilir. Bu növ ticarət həm məhsul­göndərənlərə, həm də istehlakçı firmalar üçün əlverişlidir. Məhsulgöndərənlər bu və ya digər xammal və materialların istehlak­çıları ilə gələcəkdə quracaqları iş birliyinin bütün şərtləri haqqında dəqiq mə'lumata malik olmalıdır. «Alıcı şahdır» prinsipinə əsaslanan istehlakçı firmalar isə istər milli, istərsə də beynəlxalq tədarükat bazarlarının subyektləri kimi çıxış edən ayrı-ayrı məhsulgöndərənlərdən təkliflər alır və onların içərisindən özünə iqtisadi baxımdan (məhsul­göndərənlərin məhsulgöndərmə intizamı, alınacaq materialların qiyməti, nəqletmə vasitələri və onların tarifləri, optimal məhsul partiyasının göndərilməsi şərtləri və qaydaları, məhsulgöndərənin coğrafi mövqeyi və s.) əlverişlisini seçir.

Tenderin keçirilməsi aşağıdakı ardıcıllıqla həyata keçirilir:



    • reklam;

    • tender sənədlərinin hazırlanması;

    • tender sənədlərinin kütləvi informasiya vasitələrində (qəzet və jurnallarda) dərc edilməsi;

    • tender təkliflərinin qəbulu və onların e'lan edilməsi;

    • tender təkliflərinin qiymətləndirilməsi;

    • ticarət iştirakçılarının ixtisaslaşma dərəcələrinin təsdiq edilməsi;

    • təkliflərin qəbulu və tədarükat müqavilələrinin bağlanması.

Müsabiqə ticarətinin təşkil edilməsi mürəkkəb və çoxplanlı bir işdir. Məhz buna görə də dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində olduğu kimi istehsalçı və istehlakçı firmalar arasında iqtisadi münasibətlərin yüksək səmərəli formasının qarantı olan ticarətin müsabiqə yolu ilə həyata keçirilməsi mexanizmini bilmək və bunun üçün zəruri sənədləşdirmə işlərinin aparılması vərdişlərinə malik olmaq lazımdır.

Mahiyyət baxımından çoxluq təşkil edən tender sənədləri bir sıra funksiyaları yerinə yetirir:



  • ticarətin keçirilməsi haqqında iştirakçıları tə'limatlandırır;

    • alınan məhsullar və ya göstərilən xidmətlər haqqında qısa mə'lumatlar verir;

    • təkliflərin qiymətləndirilməsi üçün meyarları müəyyənləşdirir;

    • gələcək müqavilələrin şərtlərini tə'yin edir.

Tender təkliflərinin qiymətləndirilməsi tender sənədlərində göstərilən meyarlara uyğun olaraq çox ciddi şəkildə aparılır. Qiymətləndirmənin həyata keçirilməsi əsasən aşağıdakı qaydalara əsaslanır:

    • təkliflərin qiymətləndirilməsini həyata keçirən tender komitəsinin üzvləri əvvəlcədən tə'yin edilir;

    • yalnız tender sənədlərində şərh edilmiş tələblərə cavab verə biləcək təkliflərə baxılır;

    • tender sənədlərində elan olunmuş qiymətləndirmə proseduruna şərtsiz riayət edilir;

    • ticarət iştirakçıları ilə hər hansı ixtiyari danışıqlara yol verilmir.

Tender komitəsi tender təkliflərinin qiymətləndirilməsi haqqında hesabat tərtib edir. Bu hesabatda tender təkliflərinin qiymətləndirilməsi əsaslandı­rılır, qəbul edilməyən təkliflərin səbəbləri şərh edilir və gələcəkdə müqavilələrin bağlanmasının tövsiyə edilməsi göstərilir.

Müsabiqə ticarətinin qalibi kimi sərfəli və tender təkliflərinə yüksək peşəkar­lıqla cavab verə biləcək iştirakçı qəbul edilir.

Praktikada potensial məhsulgöndərənlərdən təkliflərin alınmasının başqa üsulu məhsulgöndərənlərlə istehlakçılar arasında yazılı danışıqlar hesab olunur.

Yazılı danışıqlar prosesində istehlakçı firmalar potensial məhsulgöndərənlərdən ona lazım olan mal-material qiymətlilərinin göndərilməsi üçün rəsmi təkliflər paketi alır. Bu bir qayda olaraq iki üsulla həyata keçirilir. Birinci halda məhsulgöndərmələr üzrə yazışmalara başlamaq və onu qəbul etmək ideyasını satıcı təklif edir. İstehsalçılar – satıcılar potensial alıcılara – istehlakçı firmalara məhsullar haqqında özəl təkliflərini (və ofert) göndərirlər. Bu sənədlər müsabiqə yolu ilə ticarətin keçirilməsi zamanı alınan təkliflərlə demək olar ki, eyniyyət təşkil edir. Təkliflərin ciddi tə'yin edildiyi müsabiqə ticarətindən fərqli olaraq yazılı danışıqlar zamanı ofertlər müxtəlif forma və məz­muna malik ola bilər. Adətən offertlər məhsulların adı, məhsulların kəmiy­yəti və keyfiyyəti, qiyməti, göndərmə vaxtı və şərtləri, ödəmənin şərtləri, tara və qablaşdırmanın xarakteristikası və təhvil (təslim) qaydaları kimi göstəriciləri özlərində əks etdirir.

Ofertlər ciddi və sürüşkən (sərbəst) olur. Ciddi ofertlər ofertin fəaliyyət müddəti göstərilməklə yalnız bir alıcıya göndərilir. Ofertin fəaliyyət müddəti ərzində satıcı öz ilkin şərtlərini dəyişə bilməz. Əgər alıcılar bu müddət ərzində satıcıların təklifinə heç bir reaksiya vermirlərsə, onda təklif qəbul edilməmiş hesab olunur və satıcı təklif azadlığına malik olur. Daha doğrusu, müddət başa çatdıqdan sonra satıcı bu təkliflə yeni alıcılara müraciət edə bilmək imkanı qazanır.

Əgər təkliflər alıcı tərəfindən qəbul edilirsə onda o, satıcıya ofertin fəaliyyət müddəti ərzində təkliflərin qəbul edilməsi haqqında müvafiq informasiya göndərir. Bir çox hallarda alıcı təklif edilmiş məhsul partiyasının qiyməti, həcmi, göndərmə şərtləri və müddəti ilə razılaşmırsa satıcıya özünün məqbul hesab etdiyi əks təklifləri ünvanlaya bilər. Kontragentlər təkliflərin fəaliyyət müddəti ərzində razılaşma əldə edə bilmirlərsə danışıqlar satıcının ciddi ofert üzrə öhdəliklərini nəzərə almadan davam etdirilir. Ciddi ofertlər bir qayda olaraq ən'ənəvi əməkdaşlara göndərilir.

Sərbəst ofertlər alıcıya münasibətdə satıcının heç bir öhdəliyini nəzərdə tutmur. Bu cür ofertlər qeyri-məhdud sayda potensial alıcılara göndərilir və özündə yuxarıda qeyd edilən göstəricilərdən əlavə reklam üzrə informasiya materiallarını birləşdirir.

Potensial alıcılara daxil olmuş təkliflərin qiymətləndirilməsi üçün müxtəlif üsullardan istifadə edilir. Bu müsabiqə ticarətində olduğu kimi ciddi reqlament-ləşdirilmiş proses də ola bilər. Təkliflərin qiymətlən­dirilməsində əsas meyar məhsul partiyasının yüksək keyfiyyəti ilə bu partiyaya daxil olan məhsulların minimal qiymətlərinin uzlaşdırılmasından ibarətdir.

Məhsulgöndərənlərlə və alıcılar arasında yazılı danışıqların təşkil edilməsinin ikinci üsulunda danışıqlara başlanılması ideyası alıjılar tərəfindən verilir. Alıcı potensial məhsulgöndərənlərə təklif (ofert) almaq məqsədilə kommer­siya məktubu və ya sorğu göndərir. Bu tip sorğularda qiymətdən başqa (cavab təklifində müəyyənləşir) bütün lazımi rekvizitlər – məhsulun adı, tələb olunan keyfiyyət, məhsul­göndərmələrin müddəti və şərtləri, ödəmələr haqqında mə'lumatlar öz əksini tapmalıdır. Potensial alıcı özünün sabit kontragentinə müraciət etdikdə, bu sorğular sifarişlərlə əvəzlənir.

8.3. TƏDARÜKAT ÜZRƏ HESABLAŞMALARIN ƏSAS


1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©anasahife.org 2016
rəhbərliyinə müraciət