Ana səhifə

Mövzu Maliyyə nəzarəti sisteminin təşkili


Yüklə 98.6 Kb.
tarix06.05.2016
ölçüsü98.6 Kb.
Mövzu 4. Maliyyə nəzarəti sisteminin təşkili


  1. Maliyyə nəzarətinin subyektiləri

  2. Dövlət maliyyə nəzarətinin həyata keçirən orqanlar

  3. Qeyri dövlət maliyyə nəzarətinin həyata keşirən orqanlar

  4. Daxili maliyyə nəzarəti xidməti

  5. İctimai maliyyə nəzarəti

  6. Maliyyə nəzarətini həyata keçirən müxtəlif orqanların qarşılıqlı əlaqəsi.



1.Maliyyə nəzarətinin subyektiləri
Maliyyə nəzarətinin subyekti və obyekti onların təsnifatı

  1. idarəedən subyektlər.

  2. nəzarət edən subyektlər.

Maliyyə nəzarəti prosesini düzgün təşkil etmək üçün nəzarətin subyektlərinə, obyektlərinə və predmetinə aydınlıq gətirmək lazımdır.

Subyektə hüquqi və fiziki şəxsləri o cümlədən dövlət orqanını, kommersiya və ictimai təşkilatları, struktur bölmələrini və cair aid etmək olar.

Maliyyə nəzarət sistemi baxımından ayırmaq olar:


  1. idarəedən subyektlər;

  2. nəzarəti həyata keçirən subyektlər

  3. idaəolunan (nəzarət olunan) subyektlər.

Dövlət nəzarətini həyata keçirərkən Parlament, Prezident, Hökümət və digər fərdi və kollegial orqanlar idarə edən qismində çıxış edir və idarəetməyə dair qərarlar qəbul edirlər. Subyekt qismində, qəbul olunmuş qərarların yerinə yetirilməsi üzrə nəzarəti AR-nın Prezident Administirasiyası, Hesablama Palatası, Maliyyə Nazirliyi və başqa nəzarət edən orqanlar həyata keçirirlər. Bilavasitə verilmiş qərarları yerinə yetirən nazirliklər, xüsusi orqanlar, əməkdaşlar, əhali yaxud ayrı-ayrı qruplar, konkret fiziki şəxslər nəzarət olunan subyektlər adlanırlar.

Bir subyekt müxtəlif statusları özündə birləşdirə bilər. Məsələn: Bir tələbə belə bir qərara gəlir ki, bazar günü 40 ingilis sözü öyrənəcək və axşama test yolu ilə həmin biliyi yoxlayacaq. Belə hallarda həm idarə, həm nəzarət edən, həm də nəzarət olunan subyekt elə tələbənin özüdür.

Bəzi hallarda idarə və nəzarət etmə funksiyaları eyni subyekt tərəfindən həyata keçirilir. Məsələn: Baş direktor gəlirin iki dəfə çoxaldılması məsələsini vəzifə kimi qarşıya qoyur və sonda qarşıya qoyulmuş vəzifənin onun tabeçiliyində olanlar tərəfindən necə yerinə yetirilməsini yoxlayır.

İdarəetmə və idarəolunmanin bir subyekt tərəfindən həyata keçirilməsi “özünü nəzarət” adlanır. Belə bir situasiyanın səmərəliliyi subyektin xarakterindən asılıdır. Məlumdur ki, özünə nəzarət adətən məsuliyyətli şəxslərə aiddir. Əksər hallarda bu məsləhətli deyil, çünki bu idarəetmənin prindiplərindən birinin- məsuliyyət bölgüsü prinsipinin pozulması deməkdir. Bu zaman hər hansı bir obyektin qoruması və nəzarət edilməsi həmin resurslardan özü üçün istifadə edə biləcək adama tapşırilir ki, bu da həmin resurslardan onun tərəfindən sui- istifadəyə gətirib çıxarda bilər.

İdarəedən subyektləri müxtəlif əlamətlərinə görə təsnifləşdirmək olar:

İştirak dərəcəsinə görə, idarəetmədə aşağıdakı idarəedən subyektlər qrupu müəyyən edilir:



  1. bilavasitə (birbaşa) idarə edənlər;

  2. təmsilçivasitəsi ilə idarə edənlər

Birinci idarəetmə qrupuna, bilavasitə rəhbərləri və ya sahibkarları aid etmək olar. Məs. Hər hansı bir səhmdar cəmiyyətin 100 % səhminə sahib olan şəxs, bu cəmiyyətin fəaliyyətini birbaşa özü idarə edir.

Lakin əksər hallarda fərdi sahibkar öz səlahiyyətini bu və digər bir orqana həvalə edir (səlahiyyətini ona verir). Azərbaycanda dövlət mülkiyyətinin sahibi xalqdır. Xalq öz mülkiyyətinin idarəetmə səlahiyyətini bilavasitə seçdiyi Milli Məclisin üzvlərinə (parlamentə) və Azərbaycan Prezidentinə verir. Iri səhmdar cəmiyyətlər öz idarəetmə səlahiyyətini seçilmiş direktorlar şurası vasitəsi ilə reallaşdırır.

Tərkibinə görə idarə edən subyektləri belə qruplaşdırırlar:


  1. Vahid rəhbərlik (təkbaşına rəhbərlik)

  2. Kollegial rəhbərlik

Vahid rəhbərlik subyektlərinə Prezident, təşkilatın yeganə təhsisçisi, cəmiyyətin baş direktoru və s. daxildir ki, bunlar da öz növbəsində ya bilavasitə idarəedən kimi ya da səalhiyyət əldə etmiş kimi çıxış edirlər.

Kollegial idarə edənlər parlament, səhmdarlar yığıncağı, səhmdar cəmiyyətin direktorlar şurası ola bilərlər ki, bunlar da həmçinin birbaşa idarə edən və yaxud da səlahiyyət əldə etmiş olaraq idarə etmə hüququ qazanırlar.

2. Nəzarətçi subyektlər

Nəzarəti həyata keçirən subyektlər də müxtəlif əlamətlərə görə təsnifləşdirilə bilərlər.

Təşkil olunduğu əsasa görə nəzarətçi orqanlara aşağıdakiları aid etmək olar:


  1. Dövlətin Konstitusiyası əsasında yaradılmış (Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatası);

  2. Qanuna və digər qanunverici aktlara əsasən yaradılanlar ( Vergilər Nazirliyi, sığorta nəzarəti, xəzinədarlıq və s.)

  3. Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı haqqında qanuna əsasən yaradılanlar.

  4. Daxili sərəncam sənədlərinə əsasən yaradılan (daxili audut xidməti, qurumun təftiş şöbələri)

Nəzarət orqanını yaratmaq təşəbbüsü ilə çıxış edənlərə görə aşağıdakı nəzarət subyektləri qrupu müəyyən edlir:

1) Normatif aktın tələbinə görə təşkil olunanlar (Hesablama Palatası, kommersiya banklarının daxili nəzarət bölmələri, səhmdar cəmiyyətlərin təftiş komissiyaları)

2) İdarəedən subyektin təşəbbüsü ilə yaradılanlar (daxili nəzarət bölmələri yaxud səhmdar cəmiyyətlərinin daxili təftiş bölmələri)

3) Öz təşəbbüsü ilə yaradılanlar (auditor qurumları) Ərazi təşkilat səviyyəsinə görə ayırd edilən nəzarət subyektləri:



  1. beynəlxalq səviyyədə yaradılan;

  2. dövlət səviyyədə yaradılan;

  3. regional səviyyədə yaradılan;

  4. ayrıca müəssisə, təşkilat, qurumda yaradılan;

Maliyyələşmə mənbəyinə görə aşağıdakı idarəetmə subyektlərini ayırd edirlər:

  1. büdcə hesabına maliyyələşənlər (əsasən dövlət və yerli nəzarət orqanları);

  2. sahibkarlıq fəaliyyəti hesabına maliyyələşənlər(auditor təşkilatları);

  3. təsisçi hesabına maliyyələşənlər(daxılı audit xidməti);

  4. müxtəlif mənbələr hesabına maliyyəşənlər (ictimai nəzarət orqanları);

Maliyyə nəzarəti yerinə yetirən subyektlərin hüquqi statusuna görə aşağıdakı maliyyə nəzarət növünü ayırd edirlər:

  1. dövlət və bələdiyyə;

  2. Kommersiya (auditor);

  3. Təsərrüfatdaxili

  4. İctimai

Dövlət maliyyə nəzarəti, öz növbəsində təşkil olunma səviyyəsindən asılı olaraq dövlət maliyyə nəzarəti və yerli maliyyə nəzarətinə ayrılırlar.

Sonuncu təsnifat yuxarıda verilmiş təsnifata praktiki olaraq uyğun gəlir (nəzarətedən orqanın fəaliyyətinin maliyyə mənbəyinə görə. Bu da hüququ statusla maliyyə mənbəyi arasındakı asılılıqla bağlıdır).

Bununla belə verilmiş təsnifatın uyğunluğunun müxtəlif variantları mövcuddur. Məs. Nazirliyin təftiş xidməti nazirliyin daxili orqanıdır, lakin büdcə hesabına maliyyələşdirilir.

3. İdarəolunan (nəzarət olunan) subyektlər.

Nəzarət olunan subyektlər də müxtəlif əsasa görə təsnifləşdirilə bilərlər: kommersiya, qeyri-kommersiya, sahə mənsubiyyətinə əsasən, maliyyə-sənaye qrupuna, yaxud holdinqə aid olduğuna görə.

Bəzən nəzarət olunan subyektin bir sahəyə aid olması nəzarətin ayrı-ayrı növlərinin təsnifatına əsas verir; məs: bank auditi yaxud sığortacıların auditi.



2.Dövlət maliyyə nəzarətini həyata keçirən subyektlər
Dövlət maliyyə nəzarəti :

* dövlət büdcənin və büdcədən kənar fondlarının büdcələrinin yerinə yetirilməsinə;

* pul dövriyyəsinin təşkilinə;

* kredit ehtiyatlarının istifadəsinə;

* dövlətin daxili və xarici borclarının, dövlət ehtiyyatlarının vəziyyətinə;

* maliyyə, vergi güzəştləri və üstünlüklər verilməsinə edilən nəzarətdir.

Bu tərif əlbəttə ki, nöqsansız deyildir. Məsələn, aydındır ki, kredit resurslarının istifadəsinin hamısına dövlət nəzarət etmir. Maliyyə güzəştlərini həmçinin kommersiya fəaliyyəti subyektləri də biri birinə verə bilər.

Bunun üçün də tərifin təkmilləşdirilməsinə ehtiyac var idi.

V.M.Rodionovanın fikrincə, dövlət maliyyə nəzarəti-bu maliyyə hüquq normalarına əsaslanan dövlətin pul fondlarının əmələ gəlmə, bölüşdürmə və istifadə etmə sahələrində qanuna müvafiq və məqsədəuyğunluq üzrə yoxlama-orqanı və tədbirlər sistemi, dövlətin maliyyə intizamının pozulmasını aşkar edilməsinə köməklik göstərən, dövlət mülkiyyətinin qorunmasını, dövlət vəsaitlərini effektli və qənaətedici istifadə edilməsini, dövlətin maliyyə intizamının pozulma hallarını aşkar etməyə köməklik göstərən dövlət nəzarətinin bir formasıdır.

Bu tərifə görə dövlət maliyyə nəzarətinin aşağıdakı əlamətləri meydana çıxır.

* maliyyə hüququ normalarına əsaslanan;

* orqanlar sistemi;

* tədbirlər sistemi;

* qanuna müvafiqlik və məqsədəuyğunluq üzrə yoxlama;

* dövlətin pul fondlarının əmələ gəlmə, bölüşdürmə və istifadə etmə sferasında.

Bu təridə bir anlaşılmamazlıq var. Məsələn, dövlət nəzarəti sistemində valyuta nəzarəti. Axı onun tərəfindən şəxsi maliyyənin hərəkəti də nəzarət altına alınır.

A.N.Kozirinin fikrincə, dövlət maliyyə nəzarəti- maliyyə əməliyyatlarının qanuniliyini və gerçəkliyini, maliyyə təsərrüfat fəaliyyətinin iqtisadi effektliyini obyektiv qiymətləndirilməsi və onun artırılması üçün ehtiyatlar aşkar etmək, büdcəyə gəlir daxil olmasının artırılmasını və dövlət mülkiyyətinin qorunması məqsədi ilə qanunla müəyyən səlahiyyətlər verilmiş dövlət orqanlarının spesifik təşkilatı forma və metodlarının istifadə edilməsidir.

Bu tərifin məzmununa görə dövlətin maliyyə nəzarətinin aşağıdakı əlamətlərini ayırmaq olar:

* qanunla müvafiq səlahiyyətlər verilmiş dövlət orqanlarının fəaliyyəti;

* spesifik təşkilati forma və metodlar;

* maliyyə əməliyyatlarının qanuniliyini və düşkünlüyünu müəyyən etmək məqsədi ilə.

“Dövlət maliyyə nəzarəti haqqında” model qanuna aşağıdakı tərif təklif edilir:

Dövlət maliyyə nəzarəti-dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarəetmə orqanları, hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən Azərbaycan Respublikasının və yerli subyektlərinin qanunvericiliyə riayyət edilməsini, dövlətin maliyyə və maddi resurslarının istifadəsinin səmərəliliyinin və effektliliyinin yoxlanılmasıdır.

Verilmiş tərifləri sintez etdikdə, dövlət maliyyə nəzarətinin aşağıdakı mütləq əlamətlərini ayırmaq olar.

1. Nəzarət edən subyekt-dövlət hakimiyyət orqanlarıdır. Dövlət orqanlarının fəaliyyəti onların səriştəliyi çərçivəsində həyata keçirilir və onu aşmaq qanunsuzdur. Ona görə də tərifdə müəyyən edilmiş səriştəlik çərçivəsində göstərilməsi artıqdır.

2. Nəzarət edən subyekt-dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarəetmə orqanları, hüquqi və fiziki şəxslərdir. Bu həqiqətdir ki, indi heç bir orqan dövlət maliyyə nəzarəti sferasından istisna edilmir. MM deputatlarının təminatı, hesablama platası auditorlarının məvacib vergilərinin tutulması xərcləri nəzarət olunur. Bütün fiziki şəxslərin iri xərclərinin nəzarət altına alınması planlaşdırılır və s.

3. Nəzarətin obyekti-nəzarət altına alınan subyektlərin maliyyə və onunla bağlı olan təsərrüfat fəaliyyətidir. Hərçənd maliyyə hərəkətilə bağlı təsərrüfat fəaliyyətini təsəvvür etmək çətindir, çox guman ki, müəyyən situasiyalar maliyyə axını hərəkətini yaratmayan təsərrüfat əməliyyatı yaradır (məsələn zavodun işçiləri şənbə günü zavod ərazisinin təmizlənməsi ilə məşğul olurlar, pulsuz). Əlbəttə ki, bütün maliyyə hərəkətinə dövlət nəzarət etmir, ancaq o hissə nəzarət altına alınır ki, o, qanunla dövlət nəzarəti sahəsinə aid edilir. Lakin tərifdə bu haqda söhbət aparılması da həmçinin artıqdır, çünki dövlət orqanları fəaliyyəti yalnız öz səlahiyyəti çərçivəsində əyata keçirilə bilər. Bununla belə, dövlət nəzarətinin “total olmadığını” vurğulamaq üçün, tərifə nəzarət sferasının məhdudlaşdırılmasını “qanunda müəyyən olunmuş çərçivədə” kimi sözləri daxil etmək olar. Nəzarətin məqsədi-nəzarət edən subyektlər tərəfindən Azərbaycan Respublikasının maliyyə qanunvericiliyinə riayət edilməsidir. Nəzarət altında olan vəsaitlərin xərclənməsinin effektliyi və səmərəliliyinin qiymətləndirilməsinə işarə etmə o qədər də vacib deyil, çünki büdcə vəsaitlərinin xərclənməsinin effektlik və səmərəlilik vəzifəsi AR-nin büdcə kodeksində möhkəmləndirilmişdir, yəni maliyyə qanunvericiliyində, bundan başqa, dövlət nəzarətinin vergi və gömrük kimi sahələrinə şamil edilmir.

Beləliklə, dövlət maliyyə nəzarəti-dövlət orqanlarının qanun çərçivəsində dövlət və yerli hakimiyyət orqanlarının, hüquqi və fiziki şəxslərin maliyyə ə onunla bağlı təsərrüfat fəaliyyətini qanunla müəyyən edilmiş hüquq və (və ya) onların dövlətin maliyyə maraqlarını güdməsinin qiymətləndirilməsi ilə bağlı dövlətin yoxlanması üzrə hüquq, vəzifə və hərəkət sistemini ifadə edən funksiyasıdır.

S.P.Opyonişev və V.A.Jukov hesab edirlər kİ, dövlət maliyyə nəzarətinin məqsədi dövlətin büdcə və qeyri büdcə maliyyə vəsaitlərin və dövlət əmlakının qanuni və effektli istifadə edilməsini təmin etməkdir.

Əsas dövlət maliyyə nəzarətinə aşağıdakıları aid edirlər:

* büdcənin və büdcədən kənar fondlar büdcələrinin mədaxil və məxaric maddələrinin vaxtında icra edilməsinin yoxlanmasını həyata keçirilməsi, dövlət vəsaitlərinin xərclənməsinin və əmlakının istifadəsinin effektliyini və məqsədəuyğunluğunu müəyyən etməsi:

* büdcənin və büdcədən kənar fondlar büdcələrin mədaxil və məxaric maddələrinin əsaslandırılmasının qiymətləndirilməsi;

* büdcənin və büdcədən kənar fondlar büdcələrin mədaxil və məxaric maddələrindən yayınması əsaslandırılmasının qiymətləndirilməsi və onların aradan götürülməsinə və həmçinin büdcə prosesinin bütövlükdə təkmilləşdirilməsinə yönəldilən təkliflərin hazırlanması;

* büdcə vəsaitlərinin və büdcədən kənar fondlar ölkə bankında, səlahiyyətli banklarda və AR digər maliyyə-kredit müəssisələrində, qanuni və vaxtında hərəkət etməsinə nəzarəti;

* dövlət büdcəsinin gəlir hissəsinin formalaşmasını təmin edən dövlət büdcəsinin gəlir hissəsinə daxil olan vergi, gömrük və başqa ödəmələrin daxil olmasına nəzarət edilməsi;

* nazirlik və müəssisələrin dövlət büdcə və qeyri büdcə vəsaitlərinin effektli istifadəsinin qiymətləndirilməs;

* mühasibat hesabının və hesabatçılığı düzgün aparılmasına nəzarəti;

* büdcə və vergi intizamının yaxşılaşdırılması və s

Azərbaycan Respublikasında bütövlükdə maliyyə nəzarətini həyata keçirən bir neçə dövlət orqanları fəaliyyət göstərir;


  1. ümumi səriştəli dövlət orqanları: AR hökuməti, AR Prezidentinin nəzarət idarəsi;

  2. maliyyə nəzarətinin dövlət orqanları: AR-nın hesablama palatası, Dövlət xəzinədarlığı, maliyyə-büdcə nəzarətinin yerli orqanlarıi; maliyyə monitorinqi üzrə komitə və s.;

  3. xüsusi səriştəli dövlət orqanları: vergi xidməti, gömrük komitəsi və s;

  4. maliyyə nəzarətinin səlahiyyətli agentləri: məsələn, pul, o cümlədən,

Xarici valyuta ilə ifadə olunmuş vəsaitlərin hərəkətini izləyən banklar.

Azərbaycan Respublikasının hesablama palatası konstitusiyasının 92-ci maddəsinə əsasən AR Milli Məclis təşkil edilmiş dövlət maliyyə nəzarəti orqanıdır və daimin fəaliyyətdə olan stukturdur və ona hesabat verir.

Təşkilatın rəsmi saytı:

htt: // w w w.ach.gov.az

Hesablama Palatası Milli Məclisə hesabat verən, daimi fəaliyyət göstərən dövlət büdcə-maliyyə nəzarəti orqanıdır. Hesablama Palatası təşkilati və funksional müstəqilliyə malikdir.

Hesablama Palatasının üzvlərinə dair tələblər, onların təyin olunma qaydaları Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin Daxili Nizamnaməsinin 44-cü maddəsi və «Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin komitələri haqqında» Qanunun 10-cu maddəsi ilə müəyyənləşdirilir.

Hesablama Palatası hüquqi şəxsdir.

Hesablama Palatası aşağıdakı funksiyaları həyata keçirir:


- dövlət büdcəsinin və büdcədənkənar dövlət fondlarının (təsisatlarının) büdcələrinin layihələrinə rəy verir; 
- dövlət büdcəsi və büdcədənkənar dövlət fondlarının (təsisatlarının) büdcələrinin gəlir və xərc maddələrinin həcmi, strukturu və təyinatı üzrə vaxtında icrasına nəzarəti həyata keçirir; 
- dövlət büdcəsinin icrası barədə illik hesabata və müvafiq qanun layihələrinə rəy verir; 
- dövlət büdcəsindən maliyyələşdirmələrin təsdiq olunmuş dövlət büdcəsində müəyyən edildiyi kimi aparılmasını təhlil edir, aşkar edilmiş kənarlaşmaların aradan qaldırılması, habelə bütövlükdə büdcə prosesinin təkmilləşdirilməsi haqqında təkliflər hazırlayır və Milli Məclisə təqdim edir; 
- rübdə bir dəfə dövlət büdcəsinin gəlir və xərclərinin icrası haqqında Milli Məclisə məlumat verir; 
- dövlət əmlakının idarə edilməsi, onun barəsində sərəncam verilməsi və dövlət əmlakının özəlləşdirilməsindən əldə edilən vəsaitlərin dövlət büdcəsinə daxil olmasına nəzarəti həyata keçirir;
-Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin və onun komitələrinin tapşırığı ilə dövlət büdcəsi və büdcədənkənar dövlət fondları (təsisatları) ilə bağlı qanun layihələrinin, Milli Məclisdə təsdiq edilən Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrinin maliyyə ekspertizasını keçirir; 
- dövlət büdcəsi vəsaitlərinin xəzinə hesabına daxil olmasının və istifadəsinin təsdiq olunmuş dövlət büdcəsində müəyyən edilmiş göstəricilərə uyğunluğunu təhlil edir və Milli Məclisə məlumat verir; 
- dövlət büdcəsinin vəsaitlərinin və büdcədənkənar dövlət fondlarının (təsisatlarının) vəsaitlərinin bank hesablarında hərəkəti barədə Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankından və müvəkkil banklardan, kredit təşkilatlarından məlumatlar alır, təhlil edir və Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə təkliflər verir; 
- aparılmış nəzarət tədbirləri nəticəsində aşkar edilmiş hüquqpozuntuları barədə məlumatları Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə təqdim edir; 
- dövlət əmlakının idarə edilməsinə, onun barəsində sərəncam verilməsinə, dövlət büdcəsinin icra olunmasına, dövlət əmlakının özəlləşdirilməsindən əldə edilən vəsaitlərin dövlət büdcəsinə daxil olmasına, hüquqi şəxslərə və bələdiyyələrə dövlət büdcəsindən vəsaitlər ayrıldıqda həmin vəsaitlərin təyinatı üzrə istifadə edilməsinə nəzarətin həyata keçirilməsi zamanı cinayət əlamətləri olan hüquqpozmalar aşkar etdikdə təxirəsalınmadan müvafiq materialları Azərbaycan Respublikasının Baş Prokurorluğuna göndərir;
- digər dövlət nəzarət orqanları ilə qarşılıqlı əlaqə şəraitində fəaliyyət göstərir. 
- dövlət büdcəsinin və icmal büdcəsinin gəlirlərinin və xərclərinin, o cümlədən büdcədənkənar dövlət fondlarının auditini qanunvericiliyə uyğun olaraq aparır.
Hesablama palatası büdcənin icrasına nəzarəti qanunilik, obyektivlik, müstəqillik və aşkarlıq prinsipləri əsasında həyata keçirilir.

Hesablama Palatasının fəaliyyətinin hüquqi əsaslarını Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, bu Qanun, Azərbaycan Respublikasının digər qanunları və Hesablama Palatasının Daxili Nizamnaməsi təşkil edir.

Hesablama Palatası sədrdən, sədr müavinindən və 7 auditordan ibarətdir.
Hesablama Palatası sədrinin, sədr müavininin və auditorların səlahiyyət müddəti 7 ildir.
Hesablama Palatasının üzvləri öz vəzifələrini bu Qanunda və Hesablama Palatasının Daxili Nizamnaməsində nəzərdə tutulduğu kimi yerinə yetirir, dövlətin, fiziki və hüquqi şəxslərin mənafeyini qoruyurlar.
Hesablama Palatası fəaliyyətini özünün iş planı əsasında həyata keçirir.
Hesablama Palatasının iş planının formalaşmasında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin komitələrinin sorğu və təklifləri nəzərə alınır.

Hesablama Palatasının iş planı Hesablama Palatası tərəfindən təsdiq olunur.

Hesablama Palatasının sədri Hesablama Palatasının fəaliyyətinə rəhbərlik edən və onun işini təşkil edən vəzifəli şəxsdir.

Hesablama Palatasının sədri:

- Hesablama Palatasının iclaslarında sədrlik edir; 

- Hesablama Palatasının Daxili Nizamnaməsinə uyğun olaraq Hesablama Palatasının sədr müavini və auditorları arasında iş bölgüsü aparır; 


- Hesablama Palatasının səlahiyyətlərinə aid məsələlərin hazırlanması və auditorları arasında iş bölgüsü aparır; 
- Hesablama Palatasının səlahiyyətlərinə aid məsələlərin hazırlanması və baxılması ilə əlaqədar Hesablama Palatası auditorlarının işini təşkil edir; 
- Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə Hesablama Palatasının işi haqqında ildə iki dəfə (yaz sessiyasında — aprelin 15-dən gec olmayaraq və payız sessiyasında — oktyabrın 15-dən gec olmayaraq) hesabat verir; 
- Hesablama Palatasının səlahiyyətlərinin icrası ilə bağlı əmrlər verir; 
- Hesablama Palatasının Aparatına rəhbərlik edir; 
- Bu Qanunla və Hesablama Palatasının Daxili Nizamnaməsi ilə nəzərdə tutulmuş digər səlahiyyətləri həyata keçirir.
Hesablama palatasının sədr müavini.

Hesablama Palatası sədrinin müavini Hesablama Palatasının Daxili Nizamnaməsi ilə müəyyən olunmuş iş bölgüsü əsasında fəaliyyət göstərir.


Hesablama Palatasının sədri olmadıqda və ya öz vəzifələrini icra edə bilmədikdə onu əvəz edir.
Hesablama Palatası sədrinin müavini bu Qanuna və Hesablama Palatasının Daxili Nizamnaməsinə uyğun olaraq Hesablama Palatası sədrinin tapşırıqlarını yerinə yetirməlidir.
Hesablama palatasının reqlamentinə əsasən öz vəzifə borcunu yerinə yetirir. Hesablama palatası sədrinin olmadığı halda onun funksiyalarını yerinə yetirir. Hesablama palatasının tapşırığı ilə hesablama palatasını dövlət orqanlarında və xaricdə təmsil edir.

Hesablama palatasının sədr müavini dövlət idarəçiliyi, dövlət nəzarəti, iqtisadiyyat, maliyyə sahəsində peşəkar fəaliyyət təcrübəsi olan, ali təhsilli Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı ola bilər.



Hesablama palatasının auditorları.
Hesablama Palatasının auditorları Hesablama Palatasının Daxili Nizamnaməsi ilə müəyyən olunmuş iş bölgüsü əsasında fəaliyyət göstərirlər.
Hesablama Palatasının auditorları bu Qanuna və Hesablama Palatasının Daxili Nizamnaməsinə uyğun olaraq Hesablama Palatası sədrinin və onun müavininin tapşırıqlarını yerinə yetirməlidirlər

Hesablama palatasının audittorları büdcənin bir sıra mədaxil və ya məxaric maddələrini və yaxud qrup birləşməsini əhatə edən, təyinatı üzrə birləşən, müəyyən istiqamətlərə başçılıq edən vəzifəli şəxslərdir. Hesablama palatasının auditorlarından birinin başçılıq etdiyi fəaliyyət istiqaməti hesablama kollegiyası tərəfindən müəyyən olunur.

Hesablama palatasının auditorları ali təhsilli və dövlət nəzarəti, iqtisadiyyat, maliyyə sahəsində peşəkar fəaliyyət təcrübəsi olan Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları təyin oluna bilər.

Hesablama palatasının auditorlarının ümumi sayının dörddə biri həddində ali təhsilli və digər profilli peşə sahibi olan şəxslərin auditor vəzifəsinə təyin olunması mümkündür.

Hesablama palatasıın auditor vəzifəsinə vakant yer əmələ gəldikdə o, iki ay müddətində tutulmalıdır.

Hesablama palatasının auditorları hesablama palatasının müəyyən etdiyi öz sərişdələri həddində başçılıq etdiyi istiqamətlərin bütün məsələlərini şəxsən həll edirlər və onların nəticələri üçün cavabdehlik daşıyırlar.

Hesablama palatasının auditorları başqa ödənişli fəaliyyətlə, müəllimlik, elm və digər yaradıcılıqdan başqa, məşğul ola bilməz.
AR hesablama palatasının kollegiyası
Hesablama palatasının işinin planlaşdırılması və təşkili, nəzarət-təftiş fəaliyyəti, hesabat və informasiya məlumatları ilə bağlı məsələləri federasiya şurasına və Dövlət Dumasına müzakirəyə göndərilməsi üçün hesablama palatasının kollegiyası təşkil olunur. Hesablama palatasının kollegiyasının tərkibinə hesablama palatasının sədri, hesablama palatasının auditorları daxil edilir.

Hesablama palatasının sədri və hesablama palatasının birgə təklifi ilə kollegiya hesablama palatasının reqlamentini qəbul edir, hesablama palatası auditorlarının başçılıq etdiyi fəaliyyət istiqamətlərinin məzmununu təsdiq edir.


AR hesablama palatasının aparatı
Hesablama palatasının aparatı inspektorlar və digər ştatda olan əməkdaşlardan ibarətdir.

Hesablama palatasının inspektorlarının qulluq vəzfəsinə hesablama palatasının səriştə hüdudlarında nəzarətin birbaşa təşkili və keçirilməsi daxildir.

Hesablama palatası əməkdaşlarının hüquqları, vəzifələri və cavabdehliyi, həmçinin onların qulluq şəraiti həmin federal qanunla, dövlət qulluğu haqda qanunla, AR əmək haqqında qanunu və digər normativ hüquq aktları ilə müəyyən edilir.

Hesablama palatası qarşısında duran məsələlərin reallaşma prosesində nəzarət-təftiş, ekspert-analitik, informasiya və digər fəaliyyət növlərini həyata keçirir, büdcənin və büdcədən kənar fondlarının, büdcələrinin aşağıda nəzərdə tutulan nəzarət və icra üzrə vahid sistemlə təmin edir:

* hesabat ilində icra üçün operativ nəzarətin təşkili və keçirilməsi;

* büdcənin və büdcədən kənar fondlarının büdcələrinin ayrı-ayrı bölmələri və maddələri üzrə kompleks təftişlərin və tematik yoxlamaların aparılması;

* icmal büdcənin və AR maliyyə məsələlərinə toxunan büdcə layihələrinin, qanunlar və digər normativ hüquqi aktlarının, AR beynəlxalq müqavilələrin ekspertizası;

* büdcə prosesində pozuntu və əyintilərin analizi, onların aradan qaldırılması və həmçinin bütövlükdə büdcə qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi üçün təkliflər hazırlanması;

* hesabat ilində büdcənin və büdcədən kənar fondlarının büdcələrinin icrası üzrə nəticələrin hazırlanması və təqdim edilməsi;

* AR orqanlarının sorğusuna rəylərin hazırlanması və təqdim edilməsi;


Xəzinədarlıqla nəzarət
Xəzinədarlıq İcra Hakimiyyəti orqanı olaraq AR qanunvericiliyinə uyğun büdcənin icrasına nəzarəti təmin etməsi üzrə, Azərbaycan Respublikasının büdcə sisteminin büdcələrinin kassa xidməti üzrə, büdcənin baş sərəncamçılar, sərəncamçılar və alıcılar tərəfindən aparılan əməliyyatlar üzrə ilkin və cari nəzarəti həyata keçirir.

Xəzinədarlıq Maliyyə Nazirliyinin tabeçiliyindədir və 2000 ci ildən başlayaraq Azərbaycan Respublikasının büdcə sisteminin büdcələrinin kassa xidməti üzrə, büdcənin baş sərəncamçılar, sərəncamçılar və alıcılar tərəfindən aparılan əməliyyatlar üzrə ilkin və cari nəzarəti həyata keçirir.

Azərbaycan da 1995 ci ildə dövlətə məxsus maliyyə ehtiyatlarının vahid mərkəzdən idarə edilməsini təmin etmək, bu vəsaitlərin daxil olması və xərclənməsi üçün daha çevik nəzarət mexanizmi yaratmaq, dövlət borclarının, zəmanətlərin alınmış kreditlərin uçotunun yaxşılaşdırmaq və respublikada qiymətli kağızlar bazarının formalaşmasını sürətləndirmək məqsədilə Azərbaycan respublikası Maliyyə Nazirliyinin nəzdində Baş Dövlət Xəzinədarlıq yaradıldı.
Xəzinədarlıq aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir:

* ümumi büdcə cədvəllərinin göstəricilərini, büdcə öhtəliklərinin limitlərini və maliyyələşdirmənin baş sərəncamçılarına, sərəncamçılarına və alıcılara çatdırır;

* büdcənin kassa üzrə əməliyyatların hesabanı aparır;

* baş sərəncamçıların , sərəncamçıların və federal büdcə vəsaitlərini alanların büdcə vəsaitləri ilə apardığı əməliyyatların ilkin və cari nəzaəritini həyata keçirir.

Xəzinədarlıq müəyyən olunmuş sahədə səlahiyyətlərinin reallaşması məqsədi ilə aşağıdakı hüquqa malikdir:

* müəyyən olunmuş qaydada müəyyən edilmiş sahənin fəaliyyəti məsələləri üzrə lazımı qərar çıxarmaq üçün məlumat tələb etmək və almaq;

* müəyyən edilmiş sahənin fəaliyyətində lazımı ekspertiza, analiz və qiymətləndirmə, həmçinin elmi tədqiqatlar aparılmasını təşkil etmək;

* müəyyən edilmiş sahənin fəaliyyətinə dair məsələlərin müəyyən olunmuş qaydada işlənməsi üçün elmi və digər təşkilatları, həmçinin alim və mütəxəsisləri cəlb etmək;

* xəzinənin ərazi orqanlarının fəaliyyətinə nəzarəti həyata keçirmək;

* AR Maliyyə Nazirliyinin razılığı ilə xəzinədarlığınnin ərazi orqanlarını yenidən qurmaq və ləğv etmək;

* müəyyən edilmiş fəaliyyət sahəsində hüquqi şəxslər və vətəndaşlar tərəfindən mütləq tələblərin pozulmasının qarşısını almaq və (yaxud) pozulmasına imkan verməmək üçün Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyndə nəzərdə tutulmuş məhdudlaşdırıcı, ehtiyatı və profilaktik tələbləri və həmçinin göstərilən pozuntuların sonrakı nəticələrinin ləğv edilməsi üçün tədbirləri tətbiq etmək;

* müəyyən edilmiş fəaliyyət sahəsində məsləhətçi və ekspert orqanları (şuralar, komissiyalar, qruplar, kollegiyalar) yaratmaq;

Baş Xəzinədarlığa Maliyyə Nazirliyinin təqdimatı ilə Hökumət tərəfindən bu vəzifəyə təyin olunan və vəzifədən azad edilən başçı rəhbərlik edir. Xəzinədarlıq rəhbəri xəzinənin üzərinə qoyulmuş vəzifələrin həyata keçirilməsi üçün şəxsən məsuliyyət daşıyır.
Beynəlxalq ali nəzarət orqanları təşkilatı (İNTOSAİ).
Beynəlxalq ali nəzarət orqanları təşkilatı 1953-cü ildə 34 iştirakçı ölkənin təşəbbüsü ilə yaradılmışdır. Bu gün dünyanın 180-dən artıq milli ali nəzarət orqanı İNTOSAİ-nin üzvüdür. Təşkilatın rəsmi saytı: http://www.intosai.orq.

İNTOSAİ-nin ali orqanı üç ildə bir dəfə keçirilən İNTOSAİ Konqresidir. İNTOSAİ-nin baş katibliyi Venada (Avstriya) yerləşir.

1977-ci ildə Beynəlxalq ali nəzarət orqanları təşkilatının IX konqresində qəbul olunmuş nəzarətin rəhbər prinsiplərinin Lima bəyannaməsi (Ümumi nizamnamə 1 maddə) nəzarətə aşağıdakı rimi tərif verilmişdir: “Nəzarət – məqsəd deyil, təshihedici tədbirlər görmək imkanı, ayrı-ayrı hallarda təqsirkarları məsuliyyətə cəlb etmək, vurulmuş ziyana görə təzminat almaq və gələcəkdə belə pozuntulara yol verilməsinin qarşısının alınması məqsədi ilə tədbirlər həyata keçirmək imkanları əldə etmək üçün mümkün qədər ilkin mərhələdə standartlardan yayınmalarin və maddi resurslardan səmərəli və qənaətlə istifadə, qanunvericilik prinsuplərinin pozulması hallarının aşkarlanması məqsədi daşıyan nizamlama sisteminin ayrılmaz hissəsidir.”

Beynəlxalq ali maliyyə nəzarəti orqanları təşkilatı (İNTOSAİ) bir neçə reqional təşkilata malikdir. Bunlardan biri də Avropa ali maliyyə nəzarət orqanları təşkilatıdır (EUROSAİ). EUROSAİ ilə yanaşı İNTOSAİ-nin aşagıdakı regional təşkilatları vardır: İNTOSAİ-nin ASOSAİ, ARABOSAİ, AFROSAİ, CAROSAİ, OLACEFS və SPASAİ.

EUROSAİ 1990-cı ildə təsis edilmişdir. Həmin anda təşkilatının 30 üzvü var idi (29 Avropa dövlətlərinin ali maliyyə nəzarəti dövlət orqanı və Avropa hesabla palatası). Hal-hazırda EUROSAİ 47 ali maliyyə nəzərati orqanını birləşdirir (46 AMNO və AHP). Təşkilatin rəsmi saytı: http:// www. evrosai.orq.

EUROSAİ-nin baş katibliyi Madriddə (İspaniya) yerləşir. EUROSAİ-nin ali orqanı üç ildə bir dəfə keçirilən Konqressidir. EUROSAİ-nin üzvləri Avropa ölkələrinin ali nəzarət orqanlarıdır.


EUROSAİ Nizamnaməsinin 1 mad.əsasən təşkilatın əsas məqsədi – buraya daxil olan ali maliyyə nəzarəti orqanları arasında əməkdaşlığın inkişafına yardım etmək; həmcinin dövlət maliyyə nəzarəti sahəsində tədqiqatlara, informasiya və sənədlər mübadiləsinə, bu fənn üzrə və maliyyə nəzarəti sahəsində terminologiyanın unifikasiyası üzrə universitet kafedralarının yaradılmasına köməklik göstərməkdir.


  1. Qeyri dövlət maliyyə nəzarətinin həyata keçirən orqanlar

keçirmək fəaliyyəti hər bir konkret ölkənin qanunvericiliyi ilə tənzimlənir.

“Auditor fəaliyyəti haqqında” - qanununa müvafiq olaraq auditor fəaliyyətı, audit - təşkilatların və fərdi sahibkarların mühasibat uçotu və maliyyə (mühasibat) hesabatının müstəqil yoxlanılması üzrə sahibkarlıq fəaliyyətidir.

Auditin dövlət tərəfindən nizamlanmasını AR höküməti və onun səlahiyyətli federal icra hakimiyəti orqanı – AR Maliyyə nazirliyi həyata keçirir.

Auditor fəaliyyəti mühasibat uçotunun və maliyyə (mühasibat) hesabatının yoxlanılmasından ibarətdir. Beləliklə, Federal qanuna müvafiq olaraq mühasibat uçotunun bərpası, konsultasiyalaşdırılması, həmçinin auditor təşkilatlarının göstərdiyi xidmətlər Qanun çərçivəsindəki auditor fəaliyyətinə deyil, müşayiətedici xidmətlərə aid edilmişdir. (Federal qanun, 1 mad., 6 b.)

Audit zəruri (qanun üzrə keçirilməsi zəruri olan) və təşəbbüslü (bu zaman qanun üzrə onun kecirilməsi zəruri deyildir) ola bilər. Auditor yoxlaması zəruri olduğu hallar üçün Fedral qanunun 7 mad. müəyyənləşdirilmiş və aşağıdakı mayarlar üzrə təsnifləşdirilmişdir:


    1. hüquqi-təşkilati forma üzrə: səhmdarların sayından və fəaliyyət həcmindən asılı olmayaraq bütün açıq səhmdar cəmiyyətləri auditədən keçərək yoxlanmalıdır;

    2. fəaliyyət növü üzrə: təşkilat, kredit təşkilatı, sığorta təşkilatı və ya qarşılıq sığorta cəmiyyəti, əmtəə və ya fond birjası, investisiya fondu, büdcə kənar fondlar və vəsaitlərinin yaranma mənbəyi Rusiya Fererasiyası qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş məcburi ayırmalardır ki, onların da vəsaitlərinin yaranma mənbəyi fiziki və hüquqi şəxslərdir;

    3. fəaliyyət həcminə görə: bir il ərzində məhsulun (işlərin yerinə yetirilməsi, xidmələr göstərilməsi) satışından təşkilatın və ya fərdi sahibkarın əldə etdiyi məbləğin həcmi AR-nın qanunvericiliyinin müəyyənləşdirdiyi əməyin ödənilməsinin minimal məbləğindən 500 min dəfə artıqdır və ya balans aktivlərinin məbləği hesabat ilinin sonuna AR qanunvericiliyində müəyyənləşdiriliş əməyin ödənilməsinin minimal məbləğini 200 min dəfə ötüb keçir;

    4. mülkiyyət formasına görə: əgər təşkilat dövlətin unitar müəssəsidirsə, faliyyətinin maliyyə göstəricilərinə görə idarəmənin hüqüqi maddələrinə uyğun olan unitar bələdiyyə müəssələridirsə;

    5. digər əsaslar üzrə: bu təşkilatlar və ya fərdi sahibkarlar haqqında məcburi audit federal qanunla müəyyənləşdirilibsə.

Federal qanuna müvafiq olaraq audit fəaliyyəti ilə məşğul olmaq hüququna müəyyən olunmuş qaydada lisenziya almış auditor təşkilatlar və fərdi sahibkarlar malikdirlər. Məcburi auditi yalnız auditor təşkilatları keçirə bilərlər.

Auditor öz işində RF-da auditor fəaliyyəti standarları sistemini (qaydalarını) əldə rəhbər tutmalıdır. Bu sistem (qaydalar) auditor fəaliyyətinin həyata keçirilməsində, auditin və onunla əlaqədar xidmətlərin rəsmiləşdirilməsində və qiymətləndirilməsində, həmçinin auditorların hazırlanması və onların təkmilləşdirilməsi qaydalarında vahid tələblərdən ibarətdir.

Federal qanuna müvafiq olaraq auditor fəaliyyətinin həyata keçirilməsi üçün müəyyən olunmuş qaydada lisenziya almış auditor təşkilatlar və fərdi sahibkarlar auditor fəaliyyəti ilə məşğul ola bilərlər.
Auditor təşkilatı.
Auditor təşkilatı – auditor yoxlamları aparan və auditlə əlaqədar xidmətlər göstərən kommersiya təşkilatıdır.(“Auditor fəaliyyəti haqqında” Federal qanunun 4 mad.)

Auditor təşkilatı açıq tipli səhmdar cəmiyyətdən başqa, istənilən hüquqi-təşkilatı formada yaradıla bilər. Həmçinin 4 mad. Vərilmiş tərifə görə auditor təşkilatı qeyri-kommersiya təşkilatları (fond, qeyri-kommersiya tərəfdaşlığı və s.) üçün nəzərdə tutulmuş formada yaradıla bilməz.

Auditor təşkilatının kadr heyətinin 50 faizə qədəri Azərbaycan Respublikası ərazisində daimi yaşayan vətəndaşlarından ibarət olmalıdır. Əgər auditor təşkilatının rəhbəri xarici ölkə vətəndaşıdırsa, bu faiz göstəricisi 75-ə qədər olacaqdır.

Auditor təşkilatının ştatında auditorların sayı beşdən az olmamalıdır.

Auditor təşkilatı auditin keşirilməsi üzrə öz fəaliyyətini bu Federal qanunda və ayrı-ayrı fəaliyyət növlərinin lisenziyalaşdırılması haqqında qanunvericilikdə nəzərdə yuyulmuş şərtlərlə və qaydada lisenziya aldıqdan sonra həyata keçirlir.

Auditor federal orqanın səlahiyyətli nümayəndəsinin müəyyənləşdirdiyi peşəkarlıq tələblərinə cavab verən və auditor ixtisası atestatı olan fiziki şəxsdir. (Federal qanunun 3 mad.)

Auditora olan ixtisaslaşma tələbi “Auditor fəaliyyəti haqqında” Federal qanunun 15 və16-cı mad. Ilə müəyyənləşdirilib.

Auditor aşağıda göstərilmiş şəxslər kimi öz auditor fəaliyyətini həyata keçirmək hüququna malikdir:

▪ auditor təşkilatının işçisi;

▪ auditor təşkilatı tərəfindən mülki-hüquqi müqavilə əsasında işə cəlb olunmuş

şəxs;


▪ hüquqi şəxs təhsili olmadan öz fəaliyyətini həyata keçirən fərdi sahibkar.
Fərdi auditor.
Fərdi auditor da yalnız lisenziya aldıqdan sonra eyni qaydada auditor fəaliyyətini həyata keçirmək hüququna malikdir.

Auditor təşkilatı və fərdi auditor əsasən eyni hüquqa və vəzifələrə malikdirlər, yəni:

▪ yalnız lisenziyaya malik olduqda auditor fəaliyyəti ilə məşgul olmaq hüququna;

▪ auditor yoxlamaları aparmaq hüququna;

▪ auditlə əlaqədar xidmətlər göstərmək hüququna;

▪ audit və onunla əlaqədar xidmətlərdən başqa digər növ sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmaq hüququ yoxdur.

Auditor təşkilatını fərdi auditordan fərqləndirən əsas cəhət fərdi sahibkarların məcburi audit keçirməsinə qoyulmuş qadağadır. Məcburi auditi yalnız auditor təşkilatı apara bilər. Fərdi auditorlar sahibkarlıq fəaliyyəti sferasında onların hüquqlarının məhdudlaşdırılması ilə əlaqədar Konstitusiya Məhkəməsinə şikayətlə müraciət edə bilərlər: “Auditor fəaliyyəti haqqında” qanunun 7 mad. 2 b. fərdi auditorlar tərəfindən məcburi auditin keçirilməsinə yol verməyərək, əsassız olaraq qanun və məhkəmə qarşısında hamının bərabərliyi əsasında həyata keçirilən sahibkarlıq fəaliyyətini məhdudlaşdırır və bununla Konstitusiyasının pozur.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinin qərarında göstərilir:

-məcburi audit rasmi mühasibat uçotu sistemində həlledici mərhələ kimi maliyyə (mühasibat) hesabatının doğruluğunun mustəqil rəsmi yoxlamasıdır (nəzarətidir). Auditor təşkilatın seçimi və onun göstərdiyi xidmətlərin ödənilməsi mülki-hüquqi çərçivədə kommersiyalı əsasda həyata keçirilməsi də, yəni qeyri-rəsmi qeyri-kommersiya hüquqi formada ifadə olunsa da, öz məqsədlərinə, təyinatına və funksiyalarına görə məcburi audit müxtəlif şəxslərin və dövlətin maraqlarına, yəni ictimai marğa uyğun olaraq həyata keçirilir.

Məcburi auditin həyata keçirilməsinin ictimai maraqların müdafiəsinə və rəsmi mühasibat uçotunun doğruluğunun təmin edilməsinə yönəldilməsi, yəni maliyyə cəhətdən nizamlanmaya aid olduğuna və ictimai-hüquqi xarakter daşımasına əsaslanaraq federal qanunvericilik təşkilatın və ya fərdi sahibkarın mühasibat uçotunun və maliyyə (mühasibat) hesabatının aparılmasının məcburi auditor yoxlamasını həyata keçirən müstəqil auditorların fəaliyətinin hüquqi-təşkilati formasını da müəyyənləşdirir.





  1. Daxili maliyyə nəzarəti həyata keçirən subyektlər.

Daxili nəzarət dedikdə uctimai orqanlar və struktur bölmələr tərəfindən cəmiyyətin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin həyata keçirilməsinə nəzarət başa düşülür. Daxili nəzarət proseduruna maliyyə-təsərrüfat planı çərçivəsində əməliyyatların həyata keçirilməsi proseduru, həmçinin qeyri-standart əməliyyatların aşkarlanması və yerinə yetirilməsi üzrə prosedurlar daxildir. Daxili nəzarət proseduruna riskləri idarəetmə də daxildir.

Daxili nəzarət maliyyə və əməliyyat risklərini, həmçinin vəzifəli şəxslər tərəfindən hər cür sui-istifadə etmə hallarını operativ sürətdə aşkar etmək, onların qarşısını almaq və məhdudlaşdırmaq imkanı yaradır. Bununla belə lazımi qaydada təşkil olunmuş daxili nəzarət cəmiyyətin xərclərini azaldır və onun resurslarının səmərəli şəkildə idarə olunmasına kömək edir.

Cəmiyyətdə onun maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinə nəzarət üzrə qüvvədə olan sistem investorların cəmiyyətə və onun idarə orqanlarına etibarının təmin olunmasına yönəldilmişdir. Belə nəzarətin əsas məqsədi səhmdarların kapitalının və cəmiyyətin aktivlərinin müdafiəsidir.

Bu məqsədə aşağıdakı məsələləri həll etməklə nail olmaq olar:


    1. maliyyə-təsərrüfat planının qəbul edilməsi və yerinə yetirilməsinin təmin olunması;

    2. daxili nəzarətin səmərəli prosedurlarının müəyyənləşdirilməsi və onlara riayət olunmasının təmin edilməsi;

    3. cəmiyyətdə səmərli və şəffaf idarəetmə sisteminin təmin olunması, o cümlədən cəmiyyətin icra orqanları və vəzifəli şəxsləri tərəfindən sui-istifadə hallarının qarşısı alınması və aradan qaldırılması;

    4. maliyyə və əməliyyat risklərinin qarşısının alınması, aşkar olunması və məhdudlaşdırılması;

    5. cəmiyyətin istifadə etdiyi və ya aşkarladığı maliyyə informasiyasının doğruluğunun təmin olunması.

“Daxili audit təşkilatının əməliyyatlarının yaxşılaşdırılması və əlavə dəyərin yaradılması ilə bağlı nəzərdə tutulmuş obyektiv qiymət qoyma və konsultasiya fəaliyyəti ilə məşgul olan müstəqil xidmətdir. O, təşkilata riskləri idarəetmə, nəzarət və idarə etmə proseslərinin səmərəliliyin artırmaqla və qiymət qoymaya sistemli, nizama salınmış münasibət əlavə edərək öz məqsədlərinə nail olmaqda kömək edir.”

Daxili audit təşkilatının daxili nəzarət sisteminin arasıkəsilməyən monitorinqinin və onun daxili kapitala qiymət qoyma prosedurunun bir hissəsidir. Çunki daxili audit təşkilatının müəyyən olunmuş metodika və prosedurlarına riayət olunmasına və adekvatlığına müstəqil qiymət qoymanı təmin edir.

Ümumi planda daxili auditə aşağıdakılar daxildir:

▪ daxili nəzarət sisteminin adekvatlığının və səmərəliliyinin yoxlanılması və

qiymətləndirilməsi;

▪ riskləri idarə etmə prosedurunun və risklərin qiymətləndirilməsi

metologiyasının tətbiqinin və səmərəliliyinin yoxlanılması;

▪ elektron informasiya sistemi və elektron bank xidmətləri daxil olmaqla

menecment və maliyyə informasiyası sistemlərinin yoxlanılması;

▪ maliyyə hesabatlarının və mühasibat uçotu qeydlərinin dəqiqliyinin və

doğruluğunun yoxlanılması;

▪ aktivlərin saxlanılması vasitələrinin yoxlanılması;

▪ təşkilatın kapitalınınqiymətləndirilməsi sisteminin onun riskə qiymət qoyması ilə əlaqədar yoxlanılması;

▪ əməliyyatların faydalılığının və səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi;

▪ həm daxili nəzarətin konkret prosedurlarının fəaliyyətinin, həm də

tranzaksiyaların testlə yoxlanılması;

▪ hüquqi və nizamlayıcı tələblərə, davranış məcəllələrinə riayət olunmasının,

metodika və prosedurların həyata keçirilməsinin təmin olunması üçün təsis

edilmiş sistemlərin yoxlanılması;

▪ nizamlaşdıran hesabatın doğruluğunun və vaxtında olmasının testlə

yoxlanılması;

▪ xüsusi tədqiqatların aparılması.

Daxili auditə audit planı, əlçatan informasiyanın yoxlanılması və qiymətləndirilməsi, nəticələrin bildirilməsi və tövsiyələrə riayət olunmasının və problemlərinin həl olunmasının izlənməsi daxildir.

Aşağıdakılar da daxil olmaqla daxili auditin müxtəlif tipləri vardır:

▪ maliyyə auditi, onun məqsədi-mühasibat uçotu və informasiya sisteminin,

onların əsasında hazırlanmış maliyyə hesabatlarının yoxlanılması; etibarlılığını

qiymətləndirmək;

▪ riayət etmə auditi, onun məqsədi – qanunlara, qanunla bağlı aktlara, metodika

və prosedurlara riayət edilməsinin təmin olunması üçün yaradılmış sistemlərin

keyfiyyətini və müvafiqliyini qiymətləndirmək;

▪ əməliyyat auditi, onun məqsədi – digər sistem və prosedurların keyfiyyətini və

müvafiqliyini qiymətləndimək, təşkilati strukturları tənqidi təhlil etmək və

üzərlərinə qoyulmuş vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün yetərliliyini



qiymətləndirmək;

▪ menecment auditi, onun məqsədi – təşkilatın qarşıya qoyduğu məqsədlər çərçivəsində nəzarətə və riskə menecmentin yanaşma üsullarının keyfiyyətini qiymətləndirmək.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©anasahife.org 2016
rəhbərliyinə müraciət