Ana səhifə

Hoofdstuk Het kabinet-Beel en de federale opbouw van Indonesië


Yüklə 150.58 Kb.
səhifə1/3
tarix06.05.2016
ölçüsü150.58 Kb.
  1   2   3
Hoofdstuk 1. Het kabinet-Beel en de federale opbouw van Indonesië.
Een federale opbouw lag voor het eilandenrijk Indonesië, met zijn grote verscheidenheid aan land, volk, taal en cultuur eigenlijk zeer voor de hand. Toch werd Nederlands Indië ook in de eerste decennia van de 20e eeuw nog centraal vanuit Batavia bestuurd. Bij de bestuurshervormingen van het begin van de jaren dertig vond er een administratieve decentralisatie plaats, waarbij de kolonie werd ingedeeld in een zestal gouvernementen, te weten West-, Midden- en Oost-Java, Sumatra, Borneo en de Grote Oost.

Nadat Nederlands Indië in 1945 door de geallieerden gedeeltelijk van de Japanners was bevrijd, werd luitenant gouverneur-generaal dr H.J. van Mook de hoogste Nederlandse gezagsdrager, omdat gouverneur-generaal jhr mr A.W.L. Tjarda van Starkenborgh Stachouwer zijn ontslag had genomen.

In december 1945, kort nadat de eerste Nederlandse troepen in Nederlands Indië waren teruggekeerd, stelde Van Mook tijdens een vergadering van de Ministerraad in Den Haag voor om de inwendige structuur van de nieuw op te richten rechtsorde in Indonesië op te bouwen op de grondslag van het federalisme. Het kabinet nam de voorstellen van Van Mook over en sindsdien is een federale opbouw voor de nieuw te vormen Indone­si­sche staat richtsnoer gebleven voor het beleid van de opeenvolgende Nederlandse kabi­netten.

Over een federale opbouw van Indonesië (‘eenheid in verscheidenheid’) was al lang vóór de oorlog in de Pacific nagedacht en gediscussieerd, maar bij gebrek aan autonomie was vorming van een federatie toen uiteraard onmogelijk. Op 17 augustus 1945 werd door Soekarno en Hatta de Republiek Indonesia (‘de Republiek’) werd uitgeroepen. Eind 1945 had de Republiek al grote delen van Java en Sumatra, zij het grotendeels nominaal, onder haar gezag geplaatst. Dit maakte het noodzakelijk dat ook de Nederlandse en de Nederlands-Indische regering serieus gingen werken aan plannen voor de opbouw van een onafhankelijke Indonesische staat.

Begin 1946 werkte Van Mook zijn gedachten hieromtrent verder uit in besprekingen met de Republikeinse premier Soetan Sjahrir. In Batavia bleek uiteindelijk ook de Republiek zich te kunnen vinden in voorstellen waarin de vorming van een Federale Vrijstaat Indonesia, die in een Unie met Nederland verbonden zou zijn, was vastgelegd. In de vrijstaat op federatieve grondslag zou de Republiek één van de deelstaten worden.

Deze gedachtevorming vond plaats zonder enig overleg met of raadpleging van de Nederlandse regering, zodat het niet verwonderlijk was dat tijdens overleg, dat Van Mook in de eerste helft van april 1946 in Nederland met de regering voerde, het kabinet weinig of niets bleek te voelen voor het sluiten van een overeenkomst met de Republiek. Daarbij was men van Nederlandse kant al helemaal niet bereid de Republiek te erkennen als vertegenwoordigster van Java en Sumatra.

De daarop volgende besprekingen tussen een delegatie van de regering en een afvaardi­ging van de Republiek, die van 14 tot 24 april 1946 in het slot St. Hubertus in het natuurre­servaat De Hoge Veluwe werden gehouden, leidden dan ook niet tot resultaat.

Dr P.J. Koets, directeur van het kabinet van de gouverneur-generaal en als zodanig een van de belangrijkste politieke adviseurs van Van Mook, zei over ‘de Hoge Veluwe Conferentie’ en haar gevolgen bijna 40 jaar na dato het volgende1.



‘Ik beschouw de Hoge Veluwe Conferentie als één van de gemiste kansen voor een oplossing van de Indonesische problematiek. Ik ben zelf in Batavia bij de voorbereidingen van die conferentie betrokken geweest. Er werden hele plezierige besprekingen in een kleine commissie gevoerd. Aan de kant van de Republiek waren daar Agoes Salim, Pringgodigdo en Soewandi. Aan Nederlandse kant Idenburg, Van Hoogstraten en ikzelf. Het overleg stond formeel onder auspiciën van de Engelse diplomaat sir Archibald Clark Kerr. Onder voorzitterschap van Agoes Salim werd overeenstemming bereikt over een protocol en met dat protocol is men naar Nederland gegaan. Enfin, met name door toedoen van Romme, die de bespreking op 15 april 1946 met zijn beruchte artikel ‘de week der schande’ in de Volkskrant scherp veroordeelde, is die conferentie toen mislukt’.

Hier is voor het eerst de invloed van KVP-voorman Romme, staatkundig hoofdredacteur van de Volkskrant, op de betrekkingen met Indonesië waarneembaar, waarvan wij in het vervolg van ons relaas nog meer voorbeelden zullen zien.

Over de conferentie heeft Van Mook eens tegen Koets gezegd: ‘Terugziende is er maar één ding dat ik mijzelf verwijt, en wel dat ik na ‘De Hoge Veluwe-conferentie’ niet heb gezegd: ‘Jullie kunnen het me verder allemaal doen’ . Drees vond het veel belangrijker dat er in Nederland een oudedagsvoorziening kwam dan dat er voor hetgeen er in Indië gebeurde een oplossing kwam’. Dr Koets zelf was er zelf van overtuigd dat Nederland het federa­lisme feitelijk al om zeep gebracht voor het officieel was aanvaardError: Reference source not found.

Achteraf bezien maakt de Nederlandse regering in 1946 de eerste van een reeks fouten, die uiteindelijk leidden tot een volslagen mislukking van het beleid ten aanzien van Indonesië. Men liet telkenmale de opportuniteit van het interne Nederlandse politieke beleid prevaleren boven de noodzaak om de geboden mogelijkheden tot overeenstemming te benutten.


Op 15 juli 1946 werd door de Britse opperbevelhebber het gezag over de onder controle van de geallieerden staande gebieden aan de Nederlands-Indische regering overgedragen. Van 15 t/m 25 juli, werd in Malino, op Celebes, een conferentie gehouden van vertegen­woordigers van die gebieden van Indonesië, die niet onder het gezag van de Repu­bliek stonden. Tijdens de conferentie van Malino, die tot 24 juli zou duren en die geleid werd door Van Mook, werd de idee van een federale Indonesische staat in brede kring aan­vaard. In Van Mooks opzet zou Indonesië bestaan uit een federatie van drie of hooguit vier ‘staten’ in de Amerikaanse zin van het woord (in het Indonesisch ‘negara’ geheten). Elke staat zou op zijn beurt een aantal districten omvatten (‘daerah’s’). Hoewel verschil­lende afgevaardigden er tijdens de conferentie bij Van Mook op hadden aange­drongen hun gebied tot een negara te maken (de afgevaardigde van Bali, Tjokorde Gde Rake Soekawati, bijvoorbeeld wilde dat zijn eiland niet tot de deelstaat Oost-Indonesië zou gaan behoren, maar een zelfstandige negara zou worden), slaagde Van Mook erin allen te overtuigen dat verbrokkeling niet in het belang van een onafhankelijk Indonesië zou zijn.

In Malino bestond bij veel afgevaardigden namelijk een reële bezorgdheid, om niet te zeggen een angst, voor een Javaanse overheersing als de andere delen van Indonesië onvoldoende eigen bevoegdheden zouden krijgen. Naar de mening van Van Mook zouden kleine eenheden moeilijk een grote verantwoordelijkheid kunnen dragen, provin­cialisme in de hand werken en door grote onderlinge krachtsverschillen ‘de federatie mank doen gaan’2.

Tijdens het minderhedenoverleg te Pangkalpinang, dat begin oktober 1946 werd gehou­den, constateerde Van Mook dat het denkbeeld van een federatieve opbouw van Indonesië inmiddels ‘in zeer ruimen kring’ aanhang had gevonden3.


Op 12 september werd door het in juli opgetreden kabinet-Beel de Commissie Generaal ingesteld. Deze Commissie, die onder leiding stond van oud-premier dr W. Schermerhorn, kreeg tot taak om de op de Hoge Veluwe afgebroken besprekingen met de Republiek weer op gang te brengen. Tevens moest de Commissie Generaal de besprekingen met vertegen­woordigers van de andere delen van Indonesië voortzetten, zodat op korte termijn een overall-agreement over het toekomstige staatkundige bestel voor Indonesië zou worden verkregen.

Op deze wijze werd aan de scheidende premier een alleszins eervolle opdracht toever­trouwd, die hem overigens zowel met zijn eigen achterban (de PvdA) als met de nieuwe regering in grote moeilijkheden zou brengen. Opmerkelijk is dat de opvolger van Scher­merhorn als premier, Beel, hetzelfde lot als zijn voorganger zou ondergaan. Beel werd in 1948 als Hoge Vertegenwoordiger van de Kroon belast met het voeren van de onderhan­delingen, met, naar nog zal blijken, zo mogelijk nog minder succes dan Schermerhorn. Schermerhorn en zijn Commissie-Generaal bereikten in ieder geval na langdurige onderhandelingen met de leiding van de Republiek op 15 november 1946 overeenstem­ming. Deze overeenkomst zou bekend worden als ‘het akkoord van Linggadjati’. In deze overeenkomst was vastgelegd dat de Nederlandse regering en de regering van de Republiek samen zouden werken bij de spoedige vestiging vaneen soevereine, democrati­sche staat op federatieve grondslag, de Verenigde Staten van Indonesië (VSI) genaamd. De VSI zou worden opgebouwd uit drie grote deelstaten, te weten de Republiek (die werd erkend als de facto het gezag uit­oefenende over Java, Sumatra en Madoera), Borneo en Oost-Indonesië (Indonesia Timur).

Hoewel het federalisme een conceptie van de Nederlanders was, konden veel Indonesiërs zich er toch redelijk in vinden. Ide Anak Agung Gde Agung, oudste zoon van de vorst van het Zuid-Balinese Gianyar, deelnemer aan de conferentie van Malino en later minister-president van de deelstaat Oost-Indonesië, is weliswaar van mening dat het federalisme een Nederlandse vinding was, in het bijzonder van Van Mook, maar constateert tegelijker­tijd dat in 1946 dat idee ook door veel Indonesiërs was aanvaard. ‘Juist in Oost-Indonesië was het federalisme het meest levensvatbaar. Ik persoonlijk was het er roerend mee eens omdat ik het federalisme zag als de beste oplossing om af te stappen van het centralisme van het koloniale Nederlands-Indische bewind. Ik had zelf ondervonden wat de nadelen daarvan waren; er was bijvoorbeeld op heel Bali geen enkele middelbare school! De buitengewesten werden helemaal verwaarloosd; alle aandacht was gevestigd op Java. Om te voorkomen dat in een onafhankelijk Indonesië weer hetzelfde zou gebeuren, heb ik toen gekozen voor het federalisme. Ik zag dat als de beste waarborg voor een gebalanceerd bewind over Indonesië’4.

In Nederland kon de met de Republiek bereikte overeenkomst niet zonder meer de genade vinden van kabinet en parlement. De Tweede Kamer keurde het akkoord van Linggadjati pas goed, nadat het door een motie van KVP en PvdA, die later bekend zou worden als de ‘motie Romme-Van der Goes van Naters’, was ‘aangekleed’. Vanzelfsprekend leidden de eenzijdig door Nederland aangebrachte wijzigingen in de overeenkomst tot grote veront­waardiging aan Indonesische zijde. De Republikeinse regering weigerde de Nederlandse interpretatie van het akkoord van Linggadjati te aanvaarden. Uiteindelijk werd het akkoord pas op 25 maart 1947 ondertekend, waarbij de Nederlandse regering vastlegde, dat zij zich slechts gebonden achtte aan wat zij zelf en de Commissie-Generaal als bedoeling hadden weergegeven, terwijl de Republikeinse delegatie vasthield aan de ontwerpovereenkomst van november 1946, met inbegrip van de daarbij behorende (bindende) notulen en correspondentie.



Het was dus in feite een overeenkomst to agree to disagree. De waarde van de overeenkomst was natuurlijk maar zeer beperkt. De verhouding tussen Nederland en de Republiek was door de hele gang van zaken rond de ‘aankleding’ van de overeenkomst in ieder geval ernstig verstoord. Opnieuw liet Nederland overwegingen van binnenlandspolitiek belang prevaleren boven de wenselijkheid om de Indonesische problematiek tot een ook voor de tegenpartij aanvaardbare oplossing te brengen. Bij de Republikeinen bestond daardoor steeds meer de neiging om te trachten de eigen positie te consolideren in plaats van zich in te passen in een federatie met andere deelstaten. Men had in Republikeinse kringen heel sterk het vermoeden dat Nederland de VSI wilde gebruiken om de Republiek in te kapselen om vervolgens haar macht uit te hollen. Deze reactie is door de indieners van de fatale motie in het geheel niet onderkend. Jhr mr M. van der Goes van Naters, in 1946 voor­zitter van de PvdA Tweede Kamerfractie, zei in 1985 over de ‘aankleding’ van het akkoord van Linggadjati en haar gevolgen5: ‘Er bestond in december 1946 een reëel gevaar dat de katholieke fractie uiteen zou vallen, wanneer het akkoord niet door een enigszins bemoedigend stukje extra tekst zou worden bijgeslepen. Ik dacht bij mijzelf, dat dat helemaal geen kwaad zou kunnen, want ik heb mij altijd sterk beziggehouden met internationaal recht en ik wist natuurlijk heel goed (terwijl Romme op dat gebied eigenlijk een uiterst beperkt mannetje was), dat die hele aanklederij van het akkoord misschien wel prachtig was om het in de Kamer door rechtsen en Roomsen te laten slikken, maar dat de Indonesiërs daar uiteraard helemaal niet aan gebonden zouden zijn. Toen Romme dan ook met de tekst van de motie bij me kwam, dacht ik ‘als dit voldoende is om een paar aarzelende Kamerleden over de streep te trekken, dan doen we dat’. Daarover heb ik natuurlijk eerst nog wel overleg gevoerd met de fractie; die kon zich ermee verenigen. Vervolgens heb ik de motie besproken met mijn partijvoorzitter, Vorrink. Ik vond dit name­lijk een zaak, die fractiebeleid in zekere zin te buiten ging; dit was een stuk partijbe­leid, of we dit op deze manier zouden aanvaarden, ja of nee. Tenslotte zijn Vorrink en ik samen bij Schermerhorn geweest, die in de loge boven de vergaderzaal van de Tweede Kamer zat. Schermerhorn sprak toen de historische woorden: ‘Het is een rotding, maar jullie moeten het doen’. Achteraf is de portée van die motie enorm overschat. Maar persoonlijk wil ik daar toch nog iets aan toevoegen. Ik heb de psychologische werking van de motie op de Indonesiërs sterk onderschat. Juist door die motie is de sfeer bedorven. Dat heb ik in 1946 niet voldoende ingezien. Ik dacht, dat zij wel zouden beseffen, dat voor de Tweede Kamer de pil moest worden verguld, maar daar heb ik mij sterk in vergist’.

Dat Van der Goes van Naters veertig jaar na dato erkent dat hij zich heeft vergist, is zeer prijzenswaardig, maar daardoor is zijn medeverantwoordelijkheid voor het verdere verloop van het drama, dat van de aankleding van Linggadjati het gevolg was, niet minder groot. Voor de mislukking van de mogelijkheid om het akkoord van Linggadjati ook daadwerkelijk uit te voeren, dragen Van der Goes van Naters en Romme de grootste verantwoordelijkheid.



Tijdens de conferentie van Denpasar, die van 7 tot 24 december 1946 werd gehouden, had de federalistische gedachte verder vorm gekregen. Op de laatste dag van deze conferentie, vier dagen nadat het ‘aangeklede akkoord van Linggadjati’ door de Tweede Kamer was aangenomen, werd daar als eerste deelstaat de Negara Indonesia Timoer opgericht6. Van de drie of vier grote deelstaten die, in de oorspronkelijke opzet van Van Mook, samen de Verenigde Staten van Indonesië zouden moeten gaan vormen, is alleen de deelstaat Oost-Indonesië ook daadwerkelijk opgericht. Door allerlei omstandigheden is de deelstaat Borneo (‘Kalimantan’) nooit tot stand gekomen. In de eerste plaats lagen de bevolkings­centra gescheiden aan de westkust, de zuidkust en de zuidoostkust. In de tweede plaats waren er etnische tegenstellingen tussen Dajaks in het binnenland en Maleiers aan de kust of tussen de Chinese middenstand in West-Borneo en de Maleise. Tenslotte bestond op West-Borneo al een geordend bestuur, onder leiding van de pro-Nederlandse sultan van Pontianak, Hamid II, terwijl in Zuid-Borneo een sterke Republikeinse invloed merkbaar was7. Bestemd om te goeder tijd een district van de te vormen deelstaat Borneo te worden, werd West-Borneo op 12 mei 1947, in bijzijn van de minister-president, dr L.J.M. Beel, en de minister van Overzeese Gebiedsdelen, mr J .A. Jonkman, de status van daerah istimewa (bijzonder district of buitengewoon gebied) verleend.

In de periode volgend op de ondertekening van het akkoord van Linggadjati is er door de Commissie-Generaal verder onderhandeld over de instelling van een Federale Interim Regering (FIR), die Indonesië zou moeten gaan besturen tot aan de feitelijke soevereini­teitsoverdracht. Daarover kon echter geen overeenstemming worden bereikt. Evenmin kon men het eens worden over de liquidatie van de buitenlandse vertegenwoor­digingen van de Republiek. Toen de Republiek doorging met pogingen haar gezag verder over Indonesië uit te breiden, werden de onderhandelingen afgebroken.


De wederzijdse spanningen leidden ten slotte tot de Eerste Politionele Actie van Nederland tegen de Republiek. Deze militaire operatie werd op 21 juli 1947 te 00.00 uur ingezet en onder zware internationale druk op 4 augustus 1947 te 24.00 uur beëindigd. De militaire actie had in betrekkelijk korte tijd geografisch gezien het door de Nederlanders gewenste resultaat. Dr KoetsError: Reference source not found: ‘Een belangrijk argument voor de Eerste Politionele Actie was óók dat de zeven (vier op Java, drie op Sumatra) steden met ommelanden in feite belegerde, d.w.z. ingesloten vestingen waren. Er stroomden vooral op Java veel ‘vluchtelingen’ uit Republikeins gebied naar toe en de voedselvoorziening over zee werd steeds moeilijker’.
Bij de actie werden grote delen van Java en Sumatra, waaronder de in economisch opzicht voor Nederland meest interessante gebieden, weer onder Nederlands gezag geplaatst. Daarbij kwam Nederland toen voor de vraag te staan op welke wijze deze gebieden vanaf dat moment zouden worden bestuurd. Anak Agung is ervan overtuigd dat Van Mook, de geestelijke vader van de federalistische gedachte, na de Eerste Politionele Actie een cru­ciale fout heeft gemaakt. Hij heeft toen namelijk in die gebieden, die tot dan toe onder het gezag van de Republiek hadden gestaan, kleine federatieve staten gesticht. Zo ontstonden er een deelstaat Oost-Java, West-Java, Zuid-Sumatra, Oost-Sumatra etc. Anak AgungError: Reference source not found: ‘Dat was niet alleen in strijd met zijn eigen plan, de verwezenlijking van een federatief Indonesië met grote deelstaten, maar bovendien ook niet in overeenstemming met het akkoord van Linggadjati. Van Mook is toen het federalisme gaan gebruiken als wapen tegen de Republiek. Dat was een fatale politieke fout. Vanaf dat moment kreeg het fede­ralisme, dat door velen toch al werd gezien als een bedenkelijk product van Neder­landse makelij, helemaal een slechte reputatie. De Republikeinen beschouwden het fede­ralisme nu als een middel van de Nederlanders om de Republiek verder te isoleren door haar in te kapselen. Vanuit die visie werden de federalisten in de ogen van de Repu­bli­keinen tot collaborateurs. In feite was het federalisme dus al in 1947 ten dode opgeschre­ven’.

Dr Koets over de oplossing van het probleem wat er met de bij de Eerste Politionele Actie ‘bevrijde’ gebieden moest gaan gebeuren: ‘Wij stonden toen natuurlijk voor een dilem­ma. Wij wilden niet het oude gezag herstellen, dat kon niet. Wij moesten toch iets doen. Dat iets werd toen de erkenning van nieuwe deelstaten, waarin het akkoord van Linggad­jati niet had voorzien. Ik beschouw dat achteraf als een politieke beoordelingsfout, an error of judgement, die echter destijds, gegeven de omstandig­heden, meestal onvermijde­lijk was. De ‘verheffing’ van Sumatera Timur (Oost-Sumatra) zie ik achteraf echter als een onjuiste beslissing, vooral ook omdat daar de macht in handen kwam van dr Mansoer en de zijnen, vertegenwoordigers van de sultanspartij, die fel anti-Republikeins en sociaal-conservatief was. De Kleinstaaterei, zoals Goedhart de federalistische aanpak van Van Mook c.s. noemde8, is overigens in aanleg allerminst ingegeven door een divide et impera beginsel, integendeel. Door de (noodlottige) lange duur van de pogingen om met de Republiek tot overeenstem­ming te komen, zijn de verschillende ‘deelgebieden’ als het ware ‘verworden’ tot oorspron­kelijk niet-bedoelde staatkundige entiteiten. Ze werden zó onvermijdelijk ook instrumen­ten in de strijd tegen de Republiek. Maar de vorming van die deelstaten was een vrije keuze, die werd wel aangemoedigd, maar niet van bovenaf opgelegd. In zoverre kun je de Nederlanders moeilijk verwijten dat zij de nieuwe deelstaten in het leven hebben geroepen om ze daarna als wapen tegen de Republiek te kunnen gebruiken’.

Het is achteraf moeilijk vast te stellen in hoeverre de creatie van de nieuwe deelstaten een spontaan gebeuren is geweest of dat daarbij de hand van het herstelde Nederlandse gezag doorslaggevend is geweest. Omdat de Nederlanders zich tot de vroegere gezagsdragers of sultanfamilies wendden, wier gezag de Republiek juist wilde elimineren, zag de Repu­bliek zich hierdoor in haar strijd op een zeer wezenlijk punt aangetast, omdat zij juist een moderne staatsvorm nastreefde.

In de Internationale Spectator van augustus 1981 merkt dr Koets op dat het verbazingwek­kend is dat Anak Agung, ondanks zijn kritiek op de vorming van nieuwe deelstaten na de Eerste Politionele Actie, vanaf medio 1948 tot en met de afsluiting van de Ronde Tafel Conferentie in de tweede helft van 1949 op voet van gelijkheid ‘met deze scheppingen van een koloniaal bewind’ heeft samengewerkt9. Anak Agung hierover10: ‘Ik heb altijd gezegd: ‘Ze zijn daar nu eenmaal’. Toen die nieuwe deelstaten gecreëerd waren, wilden wij voorkomen dat die gebieden een werktuig zouden worden in de handen van de Nederlands-Indische regering. Ik blijf namelijk van mening dat de Nederlandse regering tot de vorming van die kleine deelstaten was overgegaan, omdat zij deze federale gebie­den onder haar politieke invloed als tegenwicht wilde gebruiken tegen de dominante positie van de Republiek. Door met hen samen te gaan werken, konden wij aan de andere kant voorkomen dat de verschillende federale gebieden door de Republiek tegen elkaar zouden worden opgezet. Op deze wijze zou een voor allen acceptabele oplossing voor het Indonesische vraagstuk verkregen kunnen worden. Ik was het dus met de vorming van de nieuwe deelstaten niet eens, maar toen ze er een maal waren, heb ik hun bestaan als een gegeven aanvaard’.

Dit was in ieder geval een pragmatische benadering, omdat naarmate er meer deelstaten werden gevormd het getalsmatige overwicht van een onder één centraal gezag verenigd Java zou worden geëlimineerd.


Het federalisme in de eerste helft van 1948

Bij de Renville-overeenkomst van januari 1948 werd nog eens vastgelegd, dat Nederland en de Republiek, in overeenstemming met het akkoord van Linggadjati, samen zouden werken aan de opbouw van de Verenigde Staten van Indonesië. Binnen die VSI zou de Republiek dan als gewone deelstaat haar plaats innemen, zonder eigen bijzondere rechten. Aan het opnemen van de Republiek in een Federale Interim Regering werd echter de voorwaarde verbonden, dat eerst een politiek akkoord tussen Nederland en de Republiek moest zijn bereikt. Hoewel het er in de maanden volgend op het sluiten van de Renville-overeen­komst op leek, dat spoedig overeenstemming zou kunnen worden bereikt, liepen de onderhandelingen in juni 1948 vast. Vooruitlopend op de instelling van een Federale Interim Regering was op 13 januari 1948 door Van Mook al een Voorlopige Federale Raad voor Indonesië ingesteld. Op 9 maart werd vervolgens de Raad van Departementshoofden omgevormd tot een Voorlopige Federale Regering (VFR). In de VFR kregen de departe­mentshoofden de titel ‘Secretaris van Staat’. Onder hen waren ook verschillende Indone­siërs, maar het betrof hier uitsluitend gezagsgetrouwe figuren, die door de meeste Indonesiërs als willige werktuigen in de handen van het koloniale gezag werden gezien. Zo kreeg Raden Abdul Kadir Widjojoatmodjo de portefeuille van Algemene Zaken en prof. P.A. Hoessein Djajadiningrat het departement van Opvoeding, Kunsten en Wetenschappen onder zijn beheer. Door de instelling van de VFR hoopte Batavia binnen afzien­bare tijd de vorming van een federale Indonesische staat, eventueel zonder deelneming van de Republiek, te kunnen verwezenlijken. Tevens werd zo aan de buitenwereld getoond dat het Nederland ernst was met de geleidelijke overdracht van de bestuurlijke verantwoordelijkheid aan de Indonesiërs zelf. Daarbij was het van belang, dat de interna­tionale wereld ervan overtuigd zou raken, dat de met de Nederlanders samenwerkende Indonesiërs geen Nederlandse marionetten waren.

In een brief aan minister Jonkman van Overzeese Gebiedsdelen sprak de Gedelegeerde van het Opperbestuur van Indonesië, L. Neher, die speciaal belast was met het onderhou­den van contacten met de federalisten, de hoop uit dat de VFR ‘de sleutel (zou) blijken te zijn voor de definitieve oplossing der problemen.11

Toch waren niet alle federalisten even ingenomen met de instelling van de VFR.

Anak AgungError: Reference source not found: ‘Van Mook was de geestelijk vader van het federalisme. In Malino heeft hij alle vertegenwoordigers van de gebieden, die niet onder het gezag van de Republiek stonden, weten te overtuigen van het belang van de opbouw van een federale Indonesische staat. Het federalisme werd officieel vastgelegd in het akkoord van Linggadjati van eind 1946 en nog eens bevestigd in de Renville-overeenkomst van januari 1948. De deelstaat Oost- Indonesië was al in december 1946 opgericht. Wij federalisten hielden ons loyaal aan wat wij met de Nederlanders hadden afgesproken. Maar begin 1948 creëerde Van Mook plotseling, zonder ons daarvan in kennis te stellen, een Voorlopige Federale Regering. Dat was een college samengesteld uit zijn eigen mensen, derderangs figuren zonder enige bevoegdheid, behalve om ja te knikken. Daarbij bleven de belangrijkste departementen in Nederlandse handen. Wij beschouwden dat als boerenbedrog’.

Abdul Kadir Widjojoatmodjo, in 1948 plaatsvervanger van de luitenant gouverneur-generaal, deelde het oordeel van Anak Agung over de Indonesische leden van de VFR niet12: ‘Ik kan getuigen, dat mijn Indonesische collega’s geen ja-knikkers waren maar de durf hadden voor hun overtuiging eerlijk uit te komen. In de eerste plaats was er prof. dr Hoessein Djajadiningrat, een bezadigde, wijze geleerde, die een internationale bekendheid en erkenning genoot als nog geen andere Indonesiër totnogtoe. Hij doceerde al op jeugdige leeftijd Islamwetenschappen en Indonesische talen doceerde aan de Rechtshogeschool, hij bekleedde tweemaal de functie van Directeur van Onderwijs en Eredienst en hij was het eerste Indonesische lid van de Raad van Nederlands Indië. Na de soevereiniteitsoverdracht door de Republik Indonesia werd hij verzocht om weer colleges te geven op de universiteit te Jakarta . Wisakano Wirjodihardjo, voormalig burgemeester van Bogor (Buitenzorg), werd na de soevereiniteitsoverdracht aangezocht als rector magnificus van de universiteit van Jakarta. Mr Tengku Dzulkarnain werd onder de Republikeinse Regering hoogleraar in de rechtswetenschappen te Medan. Kolonel Raden Soeria Santosa, die door zijn mede hoofdofficieren van de KNIL hoog werd gewaardeerd, was als majoor bij het uitbreken van de oorlog belast als commandant van het eerste bataljon luchtdoelartillerie voor de verdediging van de hoofdstad’.Error: Reference source not found

Hoewel de Indonesische leden van de VFR wat hun deskundigheid betreft dus beslist geen derderangsfiguren waren, kan geconstateerd worden dat het hier qua politieke betekenis figuren van het tweede garnituur betrof.


Overigens hechtte de Nederlandse regering haar goedkeuring aan de in Batavia uitge­werkte plannen voor de instelling van een VFR. Daarbij benadrukte premier Beel tegen­over Neher nog eens dat het hem persoonlijk als noodzakelijk voorkwam, dat met name de departementen van Financiën en Economische Zaken ‘met het oog op de grote, ook voor Nederland zo uitermate belangrijke vraagstukken, welke nog oplossing behoeven’ in Nederlandse handen bleven13. In dit opzicht werd de premier op zijn wenken bediend.

In zijn Indonesië, Nederland en de Wereld schrijft Van Mook dat de instelling van de VFR, waarin de belangrijkste portefeuilles in Nederlandse handen bleven, naar buiten toe ‘niet spectaculair’ was14. Hiermee drukt Van Mook zich wel heel voorzichtig uit. Door de samenstelling van de VFR laadde Nederland de verdenking op zich dat zij oude wijn in nieuwe zakken had gegoten. In ieder geval werd de indruk, dat de met de Nederlanders samenwerkende Indonesiërs marionetten waren, eerder versterkt dan weggenomen.

Vanaf begin 1948 werd in de na de militaire operatie weer onder Nederlands gezag geplaatste gebieden een aantal nieuwe deelstaten en zichzelf besturende gebieden gesticht. Zo ontstonden achtereenvolgens de deelstaten West-Java (Pasoendan), Madoera, Zuid-Sumatra, Oost-Java en Oost-Sumatra, evenals het autonome gebied Midden-Java en de federatie Bangka-Riouw-Biliton. Zoals eerder uiteen is gezet, was de oprichting van deze nieuwe deelstaten en autonome gebieden in strijd met de verschillende tussen Nederland en de Republiek gesloten overeenkomsten. Weliswaar boden deze de mogelijkheid tot oprichting van nieuwe deelstaten, maar als voorwaarde was daaraan verbonden, dat in deze gebieden vooraf een volksstemming was gehouden. In de hiervoor genoemde deelstaten was in het gunstigste geval sprake van een volksraadpleging achteraf, terwijl bij de wijze waarop de wensen van de bevolking werden gepeild, ook de nodige vraagtekens kunnen worden gezet.

Terecht stelt Anak Agung15 dat door het op deze wijze oprichten van nieuwe, kleine deelstaten de indruk werd gewekt ‘dat een poging werd gedaan de Republiek in te sluiten en het federalisme te gebruiken als een wapen om haar positie te ondermijnen’. Bovendien kreeg men de indruk dat de Nederlandse regering een ‘verdeel en heers politiek’ in Indonesië ging invoeren, ten einde Indonesië te verzwakken en de Nederlandse invloed te doen bestendigen. Daardoor werd zowel in nationalistische kringen in Republikeins gebied, maar ook in Oost-Indonesië en op Borneo veel achterdocht gewekt. Door het klein-federalisme16 leek Nederland een deel van haar Indonesische bondgenoten van zich te vervreemden.

Anderzijds moet toch worden opgemerkt dat in sommige nieuwe deelstaten wel degelijk sprake was van een redelijk functionerend democratisch bestuur, vooral in de negara Pasoendan. Daar werd in april 1948 Raden Adipati Aria Mocharam Wiranatakoesoema tot wali negara (staatshoofd) gekozen. Wiranatakoesoema was, toen hij naar Bandoeng werd geroepen, in Djocja voorzitter van de Republikeinse Hoge Advies Raad, vergelijkbaar met onze Raad van State. Tot minister-president werd Adil Poeradiredja benoemd. Ook deze stond welwillend tegenover de Republiek.

In zijn De Indonesische Tragedie schreef het destijds vooraanstaande PvdA-Tweede Kamer­lid Jaques de Kadt in 1949 over de nieuwe deelstaten ondermeer het volgende17: ‘Terwijl aanvankelijk marionettenregeringen (..) waren neergezet, die gemakkelijk door dr Van Mook gehanteerd konden worden en marionettenparlementen aan dit alles de schijn gaven van een nieuwe democratische orde, werd het weldra zo, dat de parlementen, onder invloed van de nationalistische idee, een politiek gingen voeren van steeds grotere zelf­stan­digheid t.o.v. de regering in Batavia’.


Overigens bleken de voormannen van de Republiek niet unaniem te zijn in hun afwij­zende houding ten opzichte van de nieuwe deelstaten. Begin mei 1948 liet bijvoorbeeld de Republikeinse oud-premier Soetan Sjahrir aan Neher weten dat er ‘geen verschil van opinie (bestond) over het feit dat de Regeering van de Republiek het verloop van de geschiedenis sinds Linggadjati niet kan negeeren en dat Negara’ s als Oost-Sumatra en West-Java realiteiten zijn, die niet met een beroep op de vroegere de facto-gezagserkenning terzijde geschoven kunnen worden18‘. Hoewel in de tussen Nederland en de Republiek gesloten overeenkomsten de Republiek telkens was erkend als ‘de facto het gezag uitoe­fenende over Java en Sumatra’ gaf Sjahrir de indruk, dat de status van de nieuwe deel­staten op zijn minst bespreekbaar was. Maar men dient zich wel te bedenken dat het gewicht van Sjahrir in de Republikeinse samenleving sinds 1946 gaandeweg verminderd was. Zijn partij bleek slechts een klein deel van de Republikeinen te vertegenwoordigen, zodat hij als premier al tamelijk spoedig het veld had moeten ruimen.

Toen de eerste tekenen kwamen dat er wellicht met de Republiek geen politiek akkoord zou kunnen worden gesloten, beseften Den Haag en Batavia dat zij nu meer dan ooit tevoren de federalisten moesten ondersteunen met alle ter beschikking staande middelen. ‘Weder en nog eens weder heb ik aan de Federalistische mensen gezegd, dat zij zich moeten vereenigen en zich duidelijk moeten uitspreken, opdat het Indonesische volk zal leeren, dat er naast ‘De Republiek’ ook nog iets anders bestaat, gedragen door menschen, die evenzeer nationalist zijn als de anderen, maar voldoende werkelijkheidszin hebben om het volk geen dingen voor te spiegelen, die niet of nog niet bereikbaar zijn en die het volk oprecht willen dienen’, schreef de Gedelegeerde van het Opperbestuur, Neher, aan premier Beel19: ‘Het blijkt telkens weer, dat de werkelijke Federalisten constructiever zijn dan de Republikeinen, al zijn er onder die Republikeinen meer intellectueelen. Het zwakste punt van de federalisten is, dat zij aan een samenbindende propaganda weinig doen’, voegde Neher eraan toe.

In een poging om de federalisten het bindingselement te geven ‘dat zij zoozeer behoe­ven’20, werd op initiatief van de VFR op 27 mei 1948 een conferentie bijeengeroepen - de zgn. grote Bandoeng-conferentie - waar de bestuurders van de deelstaten en autonome gebieden hun oordeel konden geven over de problemen, welke onderwerp van discussie met de Republiek vormden en die hoofdzakelijk betrekking hadden op de vorming van een nieuwe rechtsorde. Hoofdpunten vormden de opbouw van de federatie, het plebisciet, grensbepaling van de verschillende deelstaten en de Nederlands-Indonesische Unie. De uitnodigingen voor de grote Bandoeng-conferentie waren algemeen gehouden, zodat daar zowel voor- als tegenstanders van de Republiek aanwezig konden zijn21.

Desondanks was door een aantal vooraanstaande Republikeinen een tegenconferentie voorbereid, die op 24 mei had moeten beginnen. Als vergaderplaats was aangegeven Pegangsaan Oost 56, d.w.z. de zetel van de Republiek te Batavia. Met algemene stemmen werd echter door de VFR besloten een dergelijke vergadering te verbieden.Error: Reference source not found ‘We hebben hier namelijk te maken met een soort van moedwillige reactie, die te vergelijken is met de V-actie van Goebbels, toen de V(ictory) beweging vanuit Engeland werd ingezet’, schreef Neher aan premier BeelError: Reference source not found. Neher bestempelde de door de Republikeinen beoogde bijeenk­omst als ‘een soort van branie- en intimidatie-conferentie’, waarbij bewust met psychologi­sche factoren werd gespeeld. Als de Republiek erin zou slagen uitgerekend in Batavia een dergelijke conferentie op te zetten, ‘dan moet immers die Republiek wel heel belangrijk en machtig zijn’, aldus Neher.Error: Reference source not found



De beraadslagingen tijdens de grote Bandoeng-conferentie namen zo’ n zes weken in beslag. Ondanks de vaak tegengestelde uitgangspunten van de verschillende deelnemers, kon gesproken worden van constructief overleg. ‘De sfeer van de Bandoeng-Conferentie toont duidelijk aan, dat men ook daar ‘de eigen boontjes’ wil doppen en niet aan eenige leiband wil loopen en zelf zijn meening wil vormen’, rapporteerde Neher22.

Eind juni schreef Van Mook aan Beel dat het verloop van de conferentie tot dan toe niet gek was geweest, hoewel het werk maar langzaam was opgeschoten. ‘Alle wilde plannen van het begin leverden geen resultaat en in de laatste twee weken is serieuze arbeid verricht’, aldus de landvoogd in zijn brief aan de minister-president23. Toen het medio juni duidelijk werd dat de onderhandelingen met de Republiek in het slop waren geraakt, werd door de VFR eenzijdig een commissie ingesteld, die onder leiding kwam te staan van prof. mr K.L.J. Enthoven, buitengewoon adviseur in algemene dienst van Van Mook. Deze commissie kreeg tot taak een regeling op te stellen voor het bestuur over Indonesië in de overgangstijd (de Federale Interim Regering, FIR). In een brief aan Beel zette Van Mook uiteen wat hem daarbij voor ogen stond24. Naar de mening van Van Mook moesten in het federale gebied zodanige wijzi­gingen in de staatsrechtelijke structuur worden aangebracht, dat in de overgangstijd Indonesië ‘reeds duidelijk en openlijk de totstandkoming van de vrije Vereenigde Staten van Indonesië voorspiegelt en de oude, koloniale vormen afwerpt’. In de eerste plaats zou een FIR met duidelijk omschreven regeerbevoegdheid in het leven moeten worden geroepen. Deze FIR zou dus sterk afwijken van de VFR die in maart 1948 was ingesteld. In de tweede plaats zou een voorlopige volksvertegenwoordiging moeten worden gecreëerd, waaraan de FIR verantwoording zou kunnen afleggen van haar beleid. In de derde plaats zou een voorlopig federaal leger moeten worden opgericht, zodat de FIR met eigen gezags­middelen het herstel van orde en veiligheid ter hand zou kunnen nemen. Dit voorlopig federaal leger zou kunnen bestaan uit een groot deel van het Koninklijk Neder­lands Indisch Leger (KNIL) en troepen uit het federalistische gebied. Wanneer een politiek akkoord met de Republiek zou zijn bereikt, zouden hieraan nog geselecteerde troepen uit het Republikeinse leger (TNI) kunnen worden toegevoegd. In de vierde plaats zou, vooruitlopend op de soevereiniteitsoverdracht en de daaraan gekoppelde vorming van een Nederlands-Indonesische Unie, in Nederland alvast een Voorlopig Hoog Commis­sariaat voor Indonesië moeten worden ingesteld. Ten slotte zou het, in de visie van Van Mook, aanbeveling verdienen om, in het kader van de ambassades en gezant­schappen van Nederland, afzonderlijke ondervertegenwoordigingen van Indonesië te vormen als voorlopers van de latere, eigen vertegenwoordigingen van de Verenigde Staten van Indonesië (VSI). Door dit complex van maatregelen zou de voortgang van het Nederlandse beleid ten aanzien van de Indone­sische onafhankelijkheid duidelijk worden gedemon­streerd.

Eind juni werden de deelnemers aan de grote Bandoeng-conferentie op de hoogte gesteld van de plannen met betrekking tot de instelling van een FIR. In een onderhoud met Neher sprak de minister-president van Oost-Indonesië, Anak Agung, er allereerst zijn teleurstel­ling over uit dat door de VFR niet langer werd uitgegaan van de in de verschillende overeenkomsten tussen Nederland en de Republiek overeengekomen datum van 1 januari 1949 als moment waarop de soevereiniteitsoverdracht zou plaatsvinden25. Daarnaast liet Anak Agung weten bezwaren te hebben tegen het feit dat de luitenant gouverneur-generaal, evenals in maart bij de instelling van de VFR was gebeurd, de leden van de FIR zou aanwijzen. Anak Agung gaf zelf de voorkeur aan een structuur, waarbij de luitenant gouverneur-generaal samen met een viertal Indonesiërs een soort opperbestuur zou vormen, waaronder de departementshoofden zouden werken.

Neher liet Anak Agung weten, dat hij ‘van een verkeerde praemisse’ uitging. In de eerste plaats zou Anak Agung aan de VFR ‘niet de beteekenis toekennen, die zij heeft’, aangezien de VFR, hoewel zij niet kon bogen op een politieke grondslag, toch stellig als regering functioneerde. Daarnaast verklaarde Neher dat Van Mook bij de aanwijzing van de leden van de VFR wel degelijk in overleg was getreden met de leiders van de verschillende deelstaten. Neher deed Anak Agung de uitdrukkelijke toezegging dat bij de instelling van een FIR ‘natuurlijk’ ook overleg met de deelstaten zou worden gepleegd.


Met betrekking tot de instelling en bevoegdheden van het voorlopig vertegenwoordigend lichaam verschilden Anak Agung en Neher ook van mening. Eerstgenoemde wilde dit lichaam dezelfde bevoegdheden geven als een volwaardig parlement, terwijl Neher stelde dat het aanvankelijk niet meer zou kunnen zijn dan een adviserend lichaam, dat gehoord zou worden in alle gevallen van wetgeving en dat ook het recht van initiatief zou bezitten. Dit orgaan had dus bedenkelijk veel weg van de Volksraad uit de vooroorlogse koloniale tijd. Ook ten aanzien van de bevoegdheden van de FIR traden grote meningsverschillen aan het licht. Anak Agung was van mening dat de FIR volledige zeggenschap zou moeten krijgen over alle binnenlandse aangelegenheden en ook de verantwoordelijkheid zou behoren te krijgen voor het treffen van een regeling met de Republiek. Nederland zou zich in de overgangstijd in het bijzonder moeten bezighouden met het opstellen van een financieel-economische overeenkomst en het uitwerken van plannen aangaande de toekomstige Nederlands-Indonesische Unie. Neher liet weten dat dit niet mogelijk was en dat ‘hoe belangrijk een financieel-economische overeenkomst ook is, dit voor Nederland niet primair is. Primair is de verantwoordelijkheid van Nederland ten opzichte van alle volkeren van Indonesië, dat zij werkelijk vrij zullen zijn bij hun beslissingen omtrent het Staatsbestel en dat zij hun keuze moeten kunnen doen zonder vrees voor onderdrukking of geweld door eenig ander volksdeel’, aldus Neher.

Aan het eind van het gesprek liet Anak Agung nog eens weten ervan overtuigd te zijn ‘dat een Federatie de beste waarborg levert voor een werkelijk vrij volksbestaan en dat de deelstaten te zamen in een goed geconstrueerde, administratief en organisatorisch goed gefundeerde Federatie hun kracht tot behoud van de onafhankelijkheid van het land kunnen vinden. Geen enkel van deze deelstaten heeft economisch en qua bevolking de kans om een afzonderlijke onafhankelijke Staat te blijven, aannemende, dat de vorming ervan mogelijk zou zijn. Slechts elkaar steunende, wederkeerig offers brengende en coöperatief samenwerkende, zullen de deelstaten in federatief verband een onafhankelijk Indonesië kunnen bewaren’, aldus Anak Agung.

Het zal Anak Agung in zijn onderhoud met Neher duidelijk zijn geworden, dat ondanks de mooie woorden van de verschillende hoge Nederlandse gezagsdragers aangaande de instelling van een FIR met reële eigen bevoegdheden, ook in de overgangstijd de Neder­landse invloed overwegend zou zijn.

Neher op zijn beurt liet premier Beel weten dat het hem uit het onderhoud met Anak Agung duidelijk was geworden ‘hoe weinig besef ook leidende figuren hebben van wat Nederland bedoelt en wat voor Indonesië noodzakelijk en mogelijk is’.

Op dit punt moet de opmerking worden gemaakt, dat Van Mook en de zijnen, en ook de verschillende leden van het Binnenlands Bestuur van wat tot aan de grondwets­herziening van 1948 nog officieel Nederlandsch Indië heette, medio 1948 de betekenis van de federalisten duidelijk hebben onderschat. Door dit gebrek aan erkenning bestond er bij sommige federalisten steeds meer de neiging om onafhankelijk van Nederland te gaan opereren en zich tegen elke bemoeienis van Van Mook en de zijnen te verzetten.


Dr Koets over de houding van Van Mook en zijn medewerkers: ‘Van Mook was een BB-bestuurder in de beste betekenis van het woord. De BB’ ers vormen eigenlijk een tragische groep. Ze waren uitgezocht, je zou kunnen zeggen ‘dubbelgesorteerd’. Het grootste deel werkte zich, om zo te zeggen, dood voor de belangen van de bevolking. Slechts enkelen onder hen hadden begrip voor het nationalisme, voor wat het betekende om onder een ander volk te staan. We kunnen trots zijn op de BB’ ers, maar velen schoten te kort in politiek inzicht. De BB’ ers hadden heel sterk de neiging om te zeggen: ‘Be quiet little man, Father knows best’. Het tragische element is dat zij, technisch gezien, maar al te vaak inderdaad knew best, maar blind bleven voor het feit dat een groep, die politiek bewust wordt, net als een jong iemand op weg naar de volwassenheid, eigen fouten wil kunnen maken; daar feitelijk in een bepaald stadium recht op heeft; ‘zelf aan ‘t stuur’: een psychologisch-pedagogisch-politiek probleem.26

Aansluitend op de grote Bandoeng-conferentie begon op 8 juli 1948 in Bandoeng een conferentie van de staatshoofden en regeringsleiders (‘Wali Negara’s’) van de verschil­lende federale gebieden. De Gedelegeerde van het Opperbestuur, Neher, schreef hierover op 9 juli aan demissionair premier Beel27: ‘De vergadering (..) is begonnen met wat overdrijving en gekrakeel. Samenwerken is nu eenmaal niet zoo eenvoudig en moet geleerd worden’. Anak Agung over het verloop van deze ‘kleine Bandoeng-conferentie’ die tot 15 juli zou durenError: Reference source not found: ‘De grote Bandoeng-conferentie was een creatie van Van Mook. Veel federalisten wilden daar niets mee te maken hebben. Daarop is toen op initiatief van de deelstaten Indonesia Timoer en Pasoendan, zonder voorkennis van de Nederlands-Indische regering, een tweede conferentie georganiseerd in Bandoeng. Dat werd een bijeenkomst van vertegenwoordigers van de regeringen van de deelstaten waarop beslissingen genomen konden worden. Kortom, iets heel anders dan het praatcollege van Van Mook’. Op deze tweede conferentie werd uiteindelijk op 15 juli 1948 een resolutie aangenomen, waarmee in feite de basis werd gelegd voor het latere BIO-besluit (Bewind­voering Indonesië in Overgangstijd). Deze resolutie is vervolgens aan de Nederlandse regering gestuurd. Anak AgungError: Reference source not found: ‘De resolutie is ook aan Van Mook aangeboden, maar Van Mook was zo verontwaardigd over het feit, dat er buiten hem om een voorstel aan de Nederlandse regering was geformuleerd, dat hij zelfs heeft gedreigd om de mensen, die bij de totstand­koming ervan betrokken waren geweest, op te pakken! Wij hadden Van Mook doelbewust weg gemanoeuvreerd, omdat wij hem niet langer vertrouwden! Denkt u nog maar eens aan de instelling van de VFR, die buiten ons om tot stand was gekomen. Wij wilden geen lakeien zijn van Van Mook. Daarom zijn wij rechtstreeks met de Nederlandse regering gaan onderhandelen’. Omdat intussen het krediet van Van Mook in Nederland om verschillende redenen sterk was verminderd, ging het nieuwe kabinet, dat begin augustus optrad, gaarne op de voorstellen van de federalisten in. Daardoor werd het gezag van de luitenant gouverneur-generaal nog verder ondermijnd.

In de resolutie, die op 15 juli 1948 door de kleine Bandoeng-conferentie werd aangenomen28, werd de spoedige instelling van een FIR bepleit. Deze FIR zou uitsluitend uit Indonesiërs moeten bestaan en de directe voorloopster zijn van de regering van de onafhankelijke Verenigde Staten van Indonesië. Aan het hoofd van de FIR zou een uit tenminste drie leden bestaand directorium komen te staan. De leden van dit directori­um zouden door de regeringen van de verschillende deelstaten worden gekozen. Hoewel door de aanwezigen bij de kleine Bandoeng-conferentie de Nederlandse soevereiniteit gedurende de overgangs­tijd werd erkend, zou de Nederlandse invloed toch beperkt zijn. De Bijeenkomst Federaal Overleg (BFO), zoals de deelnemers aan de kleine Bandoeng-conferentie voortaan zouden worden genoemd, hield vast aan 1 januari 1949 als datum waarop de totstandkoming van de soevereine VSI haar beslag zou moeten hebben gekregen.

Het is duidelijk dat de voorstellen, zoals die waren neergelegd in de resolutie van 15 juli 1948, een grote stap voorwaarts betekenden in de richting van de vorming op korte termijn van een daadwerkelijk onafhankelijke, federatieve Indonesische staat. Het is evenzeer duidelijk dat de initiatiefnemers van de conferentie, met name Anak Agung, zich door de a priori afwijzende houding van bijvoorbeeld Neher niet van hun plannen hadden laten afbrengen.



Op 17 juli werd de resolutie van de Bijeenkomst Federaal Overleg (BFO) door een deputatie onder leiding van de voorzitter van de BFO, mr T. Bahrioen, aan Van Mook aangeboden. De resolutie ging vergezeld van een brief, waarin ondermeer werd verzocht de resolutie ter kennis te brengen van de Nederlandse regering. Bij de aanbieding waren aan Nederlandse zijde, naast Van Mook, ook Neher, Koets en de directeur-generaal Algemene Zaken van de VFR, Abdul Kadir Widjojoatmodjo, aanwezig. Het optreden van Bahrioen was, zoals Neher aan premier Beel schreef29, ‘wat stuntelig’. Als woordvoerder van de conferentie was hij zelfs ‘beneden de maat’. Neher had daar wel een verklaring voor: ‘Nu kan het zijn, dat de heeren op een warm hartelijke ontvangst hadden gerekend en geïntimideerd waren door een volkomen verant­woorde gereserveerdheid’. Naar de mening van Neher ontsproot de reserve, die van de kant van Van Mook en de zijnen ten toon werd gespreid, aan twee bronnen van twijfel aan de werkelijke bedoelingen van een aantal conferentieleden.

Ten eerste was de zitting van de BFO na het aannemen van de resolutie tot nader order gesloten, zonder dat terzake overleg met de leden van de VFR was gevoerd. Bovendien was door de conferentie besloten de resolutie aan de regering van de Republiek aan te bieden zonder voorafgaand overleg met Van Mook en de VFR. ‘Zou de 2de Bandoeng Conferentie zijn gevormd door leden van een voetbalclub, dan zou daartegen geen bezwaar bestaan, maar nu het hoofden van Negara- en Darahbesturen waren, die hun qualiteit als zoodanig ontleenen aan het centrale Gezag moet een dergelijk besluit afge­keurd worden’, aldus Neher in zijn brief aan premier Beel.

Anak AgungError: Reference source not found: ‘Wanneer Neher zegt dat de federalisten werden ontvangen ‘met een volkomen verantwoorde gereserveerdheid’ drukt hij zich wel erg eufemistisch uit. De lezing die Neher geeft van de gebeurtenissen, zoals die zich bij de presentatie van de resolutie van de BFO afspeelden, is zeker niet in overeenstemming met de waarheid. De federalisten werden door Van Mook met een grote vijandigheid ontvangen. De luitenant gouverneur-generaal zag in het optreden van de BFO een doorkruising van zijn eigen beleid en hij kon zijn emoties en boosheid dan ook niet bedwingen’.

In het gesprek met Van Mook en zijn medewerkers gaf de voorzitter van de BFO, Bahri­oen, te kennen, dat het met het oog op de kabinetsformatie in Nederland, van belang leek dat een delegatie van de BFO naar Nederland zou gaan om persoonlijk de resolutie toe te lichten. Door besprekingen met de leidende politieke figuren in Nederland zou dan invloed kunnen worden uitgeoefend op de samenstelling van het regeringsprogram voor het nieuwe kabinet, dit alles ten gunste van een goede oplossing van het Indonesische probleem.

Neher drong er bij premier Beel op aan om, conform het verzoek van de BFO, een drietal vooraanstaande federalisten naar Nederland te laten komen. Daarbij achtte Neher het overigens een ‘naïeve gedachte’, dat deze federalisten een belangrijke invloed op het verloop van de kabinetsformatie zouden kunnen uitoefenen. ‘Zij zullen onge­twijfeld heel gewichtig doen, maar tegen een scherpe logische critiek van bekwame politieke leiders in Nederland kunnen ze toch niet op’, aldus NeherError: Reference source not found. Voor de ontvangst van de delegatie in Nederland deed Neher premier Beel ook nog een paar suggesties aan de hand: ‘Je weet hoe het is, wat waardeering, een beetje lof, wat gedegen kritiek (maar dan niet te scherp), een beetje show (maar niet te veel) en dan kunnen zij na een verblijf van m.i. vijf tot zes dagen in Nederland de terugreis weer aanvaarden’30.


Uitspraken zoals die van Neher zijn kenmerkend voor de wijze waarop door een aantal hoge Nederlandse gezagsdragers zelfs medio 1948, dus drie jaar na het uitroepen van de Republiek Indonesia door Soekarno en Hatta, over de federalistische medestanders van Nederland werd gedacht. Men beschouwde ze, om de woorden van Anak Agung te gebruiken, ‘als een quantité negligeable, als brave jongens die, als je ze maar van tijd tot tijd over hun bolletje aait, precies doen wat je wilt dat ze doen’.

Het zal duidelijk zijn dat dit een ernstige misvatting was. Anak AgungError: Reference source not found: ‘De verschil­lende Nederlandse regeringen en ook Van Mook en in mindere mate Beel hadden altijd ten onrechte het idee dat ze de federalisten naar hun hand konden zetten. Wij werden, in tegenstelling tot de Republikeinen, niet als gelijkwaardig beschouwd. Maar ik wenste niet gebruikt te worden door de Nederlanders, ik had een eigen mening. Misschien dat dat voor sommige federalisten anders lag, maar niet voor mij. Ik moest immers voor alles wat ik deed verantwoording afleggen aan mijn parlement. U moet daarbij niet vergeten dat het Oost-Indonesische parlement voor zo’ n vijfenveertig procent uit Republikeinen bestond, Republikeinen die overigens aanvankelijk ook het federalisme hadden aanvaard en ondersteund’.

Iemand die wel begrip kon opbrengen voor de houding van de federalisten de Secretaris van Staat van Algemene Zaken, Abdul Kadir Widjojoatmodjo. In een brief aan Van Mook van 18 juli 1948 schreef hij ondermeer het volgende over de resolutie van de BFO: ‘Voor ons ligt het resultaat van het moeizame moefakatten van de Indonesiërs, die bereid zijn met ons samen te werken, in het besef van hun verantwoordelijkheid. Van Indonesiërs, die menen nu een derde macht te vormen, de enige macht, die in staat is beide partijen tot elkander te brengen langs vreedzame weg. Een derde macht, die zich hier thuis voelende, de rol wil spelen van bemiddelaar, die van het conflict een binnenlands, intern vraagstuk wil maken. Het werkstuk, resoluties en conclusies is origineel Indonesisch. Men moge over de merites van het stuk van oordeel verschillen, het geeft ‘een doorbraak’. (..) Het stuk is waardevol en welkom - ómdat het tot ons is gekomen op een tijdstip, dat Dr. Beel een kabinet moet samen stellen. Enige der ontwerpers zouden - nu zij nog heet zijn van de conferentie - het stuk kunnen aanbevelen bij Dr. Beel en de leiders der politieke fracties. (..) Grote betekenis heeft het stuk ook als een origineel stuk afkomstig van Indonesisch initiatief met betrek­king tot de suggesties van Critchley-du Bois (zie hoofdstuk 2, RAG). Aan de wereld wordt met dit stuk getoond, dat grote groepen de realiteit van samenwerking in het belang van Indonesië zelf inzien en de erkenning van de soevereiniteit van Nederland gedurende de overgangstijd wensen toegepast te zien, hoewel met een grote mate van handelings­vrijheid’31.

Abdul Kadir schreef Van Mook verder dat de ontvangst, die de landvoogd de deputatie van de BFO op 17 juli had bereid, ‘psychologisch (..) een koude douche is geweest (..), een domper op hun enthousiasme’. In het slot van zijn brief gaf hij Van Mook uitdrukkelijk in overweging ‘deze kans, wellicht de laatste kans, niet te missen’. De inhoud van deze brief had ook op Neher grote indruk gemaakt en hem ervan overtuigd dat het inderdaad wenselijk was dat een aantal vooraanstaande federalisten op korte termijn naar Nederland zou reizenError: Reference source not found.



In Nederland was het verloop van de kleine Bandoeng-conferentie al kort na de opening, op 12 juli, in de ministerraadsvergadering ter sprake gekomen32. Minister Jonkman deelde de Raad bij die gelegenheid mee dat de bijeenkomst ook op hem de indruk maakte, dat de federalisten een ‘derde macht’ wilden vormen, ‘met als doel, door het zoeken van rechtstreeks contact met de Republiek, de impasse, waarin de onderhandelingen tussen Nederland en de Republiek geraakt zijn, te doorbreken’. Minister Jonkman meldde tevens het niet eens te zijn met hen , ‘die reeds bij voorbaat menen, dat hieruit niets goeds kan voortvloeien’.

In de ministerraadsvergadering van 19 juli werd het kabinet formeel van de voorstellen van Anak Agung en sultan Hamid met betrekking tot de instelling van een directorium van drie Indonesiërs aan het hoofd van de FIR op de hoogte gebracht33. Daarbij merkte minister Jonkman op dat naar zijn mening de voorstellen ‘een loyale geest’ uitademden.

Ook aan Van Mook waren de resultaten van de kleine Bandoeng-conferentie en de kritische reactie, die hij naar aanleiding van zijn onbeheerste optreden bij de presentatie van de resolutie van zijn plaatsvervanger had gekregen, niet ongemerkt voorbij gegaan. In een brief aan demissionair premier Beel van 19 juli merkte Van Mook op dat het noodza­ke­lijk is ‘snel en radicaal (te) komen tot een interim-regeering, die iets geheel anders te zien geeft, dan de tot dusverre wat vertimmerde Indische Regeering. Zij moet naar binnen en naar buiten een overtuigende demonstratie zijn, zoowel van ons willen als van ons kunnen in de door ons in uitzicht gestelde richting’34. Hiermee gaf Van Mook nu zelf ook te kennen dat het experiment met de VFR, zeker in haar huidige vorm, niet erg geslaagd was. Het is daarom jammer dat Van Mook er überhaupt aan begonnen is, omdat daardoor het wantrouwen tegen de Nederlandse bedoelingen alleen maar was toege­nomen.

Ook Neher realiseerde zich, dat het initiatief van de federalistische leiders meer mogelijk­heden bood, dan hij in eerste instantie had vermoed. ‘Het moge dan, zooals ik eerder schreef, wat geëxalteerd zijn, maar het resultaat is niet gek’, schreef hij op 24 juli, dus een week na de aanbieding van de resolutie, aan premier Beel35. Hij stelde voorts dat het opvangen van al deze ‘stemmingen, verlangens en eischen’, zijns inziens alleen zou kunnen geschieden door een ‘spectaculaire daad’ van de Nederlandse regering.

Op 25 juli werd in Batavia opnieuw overlegd tussen de belangrijkste federalistische leiders enerzijds en Van Mook, Neher, Abdul Kadir, Djajadiningrat en Koets anderzijds. ‘Het is de heeren duidelijk geworden, dat zij niet aan de staatsrechtelijke en juridische opbouw van het Wetsontwerp (voor de interim-periode, RAG) kunnen medewerken en dat hun taak er voornamelijk in gelegen is om aan de Minister-President en de daarvoor aangewezen leden van het Kabinet een toelichting te geven op de doelstellingen van de resolutie’, berichtte Neher aan Beel36.

Op 26 juli vond vervolgens een gezamenlijke bijeenkomst plaats van de VFR en de BFO. Daarbij waren aan federalistische kant 32 vertegenwoordigers en zo’ n twintig waarnemers aanwezig. Tijdens de besprekingen vormde de discussie over het door de federalisten gewenste directorium de hoofdschotel. Daarbij stelde Neher de vraag hoe men zich een directorium voorstelde, dat enerzijds niet afzetbaar zou zijn, terwijl het anderzijds toch verantwoording schuldig zou zijn aan de voorlopige volksvertegenwoordiging, die op haar beurt niet ontbonden zou kunnen worden. De federalisten daarentegen lieten weten het directorium te zien als voorloper van de latere president. Daar voegden zij nog aan toe, dat werd vastgehouden aan het verlangen dat de Hoge Vertegenwoordiger van de Kroon in de interim periode nog maar een beperkte rol zou hebben.



Van de kant van de VFR werd gesteld, dat in de interim-periode de leden van de minister­raad gezamenlijk de algemene leiding zouden moeten hebben. Daarbij zou het dan niet ondenkbaar zijn dat uit die ministerraad een Dagelijks Bestuur zou kunnen voortkomen, bestaande uit de minister-president en bijvoorbeeld twee vice-premiers, die dan alle drie Indonesiërs zouden zijn. Daarbij zouden dan vele bevoegdheden, die nu nog bij de luite­nant gouverneur-generaal berustten, aan de ministerraad kunnen worden overgedragen. De besprekingen verliepen, naar Neher premier Beel schreef, ‘zeer aangenaam’. Besloten werd dat op 2 augustus een delegatie van de BFO naar Nederland zou gaan om de resolutie van 15 juli toe te lichten. Het oordeel van Neher over de resolutie van de BFO was inmiddels nog milder geworden’. Wat met dankbaarheid geconstateerd kan worden is, dat er als een roode draad doorheen loopt een stijgend bewustzijn van de noodzaak en bereidheid tot Federale samenwerking’, schreef hij premier Beel op 26 juli. ‘Anak Agoeng voelt zich niet helemaal voldaan, omdat Oost-Indonesië waarschijnlijk verwacht had bij het geheele geval de leiding te zullen hebben. (..) Het is gebleken, dat de vergadering het geval niet helemaal vertrouwde en er een streven van Oost-Indonesië in zag om met de Republiek en (..) Pasoendan de leiding te nemen. Duidelijk is tot uiting gekomen, dat men dat niet wil en daarom is de Oost-Indonesische leiding niet aanvaard. Ook dit verschijnsel is op zichzelf niet onverdienstelijk, want men is er toch in geslaagd om tezamen te blijven en tot een zeker resultaat te komen’, aldus Neher.

De delegatie van de BFO vertrok begin augustus naar Nederland. Mr K.L.J. Enthoven, adviseur van Van Mook en begin juli 1948 opge­nomen in de VFR als Secretaris van Staat voor staatkun­dige hervormingen, was al twee weken eerder naar Nederland gegaan ter bespreking van het onder zijn leiding opgestelde wetsontwerp ‘Bestuursregeling Indonesië in Overgangs­tijd’. Volgens dit voorstel zou een Federale Interim Regering (FIR) worden gevormd, bestaande uit een Commissaris-Generaal en een Ministerraad. Enthoven voelde weinig voor de instel­ling van een FIR, waarvan de leiding zou berusten bij een directorium, zoals voorge­steld door de BFOError: Reference source not found. Hij zag als bezwaar daartegen ‘dat de Resoluties van Bandoeng te dicht bij de eindvorm der V.S.I. liggen. De Federalisten kunnen een dergelijke grote stap niet ineens maken’, naar minister Jonkman meedeelde in de vergadering van de Ministerraad van 2 augustus37.

De minister baseerde zijn uitspraak op een gesprek dat hij op 30 juli, samen met premier Beel, met Enthoven had gevoerd. ‘Ik mag wel zeggen, dat men algemeen de noodzake­lijk­heid erkent om in Indonesië zo spoedig mogelijk een flinke stap te doen in de richting van de nieuwe rechtsorde. (..) Daarbij is het zelfs niet uitgesloten, dat men nog iets verder wil gaan dan met ons wetsontwerp beoogd wordt. . . om tegemoet te komen aan de wen­sen der Bandoeng-resoluties’, aldus Enthoven aan Van Mook38.

Enthoven was verder verrast over het standpunt van minister Jonkman van Overzeese Gebieds­delen (PvdA), die te kennen had gegeven in het nieuw te vormen kabinet niet als minister te willen terugkeren. AOp ‘t einde van zijn loopbaan ‘doet’ (hij) plotseling weer progres­siever, zegt helemaal geen bezwaar te hebben tegen zelfs een denkbeeld van het ‘directo­rium’, voorzover het met ons ontwerp te combineren is ter versterking van de Indone­sische zeggenschap in het beleid’.



Ook in de Ministerraad van 2 augustus deelde minister Jonkman mee het denkbeeld van een directorium ‘zeker niet verwerpelijk’ te vinden. ‘In ieder geval is het voordeel van een directorium, dat het veel spectaculairder is dan een regering bestaande uit de Commissaris-Generaal en de Ministerraad’, voegde Jonkman daaraan toe. Als tussenop­lossing dacht de minister aan de vorming uit de Ministerraad van ‘een soort van Ausschuß (..) bestaande uit de Minister-President en twee assessoren’. Dit college van drie zou dan in het bijzonder het overleg met de luitenant gouverneur-generaal kunnen voeren over alle gemeenschappelijke belangen en over de staatkundige hervormingen. In dit verband sprak mr Enthoven over ‘de neiging van Beel en Jonkman om iets voor de groep-Anak Agoeng te doen’. Enthoven bracht naar aanleiding van de opmerkingen van Beel en Jonkman een aantal wijzigingen in zijn wetsontwerp aan. Om tegemoet te komen aan het bezwaar, ‘dat men - ook internationaal - de nieuwe Interim-regering weer gaat zien als een groep door de C.G. uitgezochte vrindjes en om de ‘staatshoofden-groep’ een finger in the pie te geven’, dacht Enthoven aan de instelling van een Federale Raad, overeenkomstig een voorstel van de BFO. Daarnaast overwoog Enthoven de vorming van een soort inner-cabinet als eerste stap op weg naar de instelling van een directorium. Hij beschouwde dit, naar hij Van Mook schreef, als ‘een heel onschuldig begin’.

Op 3 augustus werd het gewijzigde wetsontwerp van de VFR uitvoerig besproken in een vergadering van het College van Negen Mannen. Daarbij waren naast Enthoven premier Beel, minister Jonkman en minister Van Boetzelaer van Oosterhout van Buitenlandse Zaken aanwezig.



Het College van Negen Mannen was een in maart 1948, speciaal met het oog op de Indonesische kwestie, ingestelde commissie, bestaande uit leden van de Eerste en Tweede Kamer, zowel van de regeringspartijen als van de oppositie (uitgezonderd de CPN). Zij zou zich in de loop van 1948 ontwikkelen tot een soort ‘parlementair curatorium’ voor de Indonesische politiek39. Bij haar eerste optreden bestond de commissie uit de volgende leden: Van der Goes van Naters, Joekes en Logemann (allen PvdA); Romme, Sassen en Kerstens (KVP); Meyerink (ARP), Stikker (VVD) en Tilanus (CHU). Over het verloop van de bespreking met het College van Negen Mannen schreef Enthoven op 6 augustus uitvoerig aan Van Mook40. ‘Daar bleek, dat de PvdA volledig achter ons staat en graag het ontwerp nog wat in de richting van de Bandoeng-resoluties wil verbeteren. Meyerink vond het ontwerp ‘niet onsympathiek’ mits er nog een bevoegdheid tot ingrijpen van de C.G. in komt. Hij wil daarin echter veel verder gaan dan wij. Tilanus begreep van de zaak niets. Stikker vond het wijzer zijn mond te houden. En van de Katholieken was het praktisch alleen Romme, die veel te zeggen had’, aldus Enthoven in zijn brief aan Van Mook.

In zijn brief aan Van Mook van 6 augustus gaat Enthoven uitgebreid in op wat KVP-fractievoorzitter mr C.P.M. Romme tijdens het overleg over het wetsontwerp ‘Bestuurs­regeling Indonesië in Overgangstijd’ naar voren bracht. Enthoven noemt de uitlatingen van Romme ‘hoogst bedenkelijk’. ‘Hij wou twee dingen’, schrijft Enthoven, ‘aan Indonesië méér geven dan dit ontwerp en ten tweede in het ontwerp alvast de Unie, zoals hij die wenst, vastspijkeren! Dit ‘méér geven’ moest bestaan uit politiek bedrog: wij zouden vóór 1 januari 1949 iets tot stand brengen, dat de Verenigde Staten van Indonesië zou heten en wij zouden daaraan zelfs ‘soevereiniteit’ overdragen, maar dan met zeer grote ‘beperkin­gen’ en binnen een stevig ‘Unie-verband’ . (..) Voor de Unie had hij zich een Collegiaal Orgaan gedacht (niet-paritair samengesteld!) met een stevige gezagspositie - natuurlijk alleen ten opzichte van Indonesië! Kortom, wat hier - zoals Romme zei slechts als sugges­tie, vragenderwijs - werd voorgesteld, zou met de ontwikkeling naar een vrije, soevereine staat, niets te maken hebben. Typisch Romme om te denken, dat die onnozele Indonesiërs zich op een dergelijke wijze zouden laten bedotten. (..)’ Overigens was Enthoven van mening dat men zich geen zorgen behoefde te maken over het door Romme bedachte ‘staatsrechtelijk monstrum’. De drie PvdA-leden van het College van Negen Mannen zouden het wel afkraken. ‘Hij zal zelf nog wel begrijpen, dat dit onmogelijk is’, schreef Enthoven aan Van Mook. De eindindruk van Enthoven was ‘dat wij nog iets meer voor deze overgangstijd kunnen bereiken, dan in ons ontwerp werd aangegeven’. Hij liet Van Mook weten vast te geloven ‘dat wij een bruikbaar eindontwerp kunnen krijgen, dat zowel hier als in Indonesië algemeen zal worden geaccepteerd (de Republiek natuurlijk uitge­zonderd!) mits hier de politiek niet weer roet in het eten gooit. Alles hangt daarbij af van de Katholieken onder de leiding van een man, die een door en door oneerlijk politiek spel speelt’. Diezelfde dag typeerde Enthoven in een brief aan Koets de plannen van Romme als ‘scholastische en oneerlijke Unietheorieën. (..) Zuiver ‘Rijkseenheid’ vermomd achter allerlei listige en kronkelige praatjes’41.

Zonder de zienswijze van Enthoven volledig te onderschrijven, kan wel worden geconsta­teerd, dat de discussie ook hier weer duidelijk door Romme werd gedomineerd en dat hij de gelegenheid te baat nam om de noodzaak van een zware Nederlands-Indonesische Unie te onderstrepen, waardoor de onafhankelijkheid van Indonesië in feite weer sterk werd beperkt.

Overigens vond de bespreking met de Negen Mannen plaats op een moment dat de kabinetsformatie van 1948 in haar laatste fase verkeerde. Twee pogingen van de demis­sionaire premier Beel om een kabinet op brede basis te vormen, waren mislukt. Op 3 augustus was de formatie in handen van de voorzitter van de Tweede Kamer, mr J.R.H. van Schaik. Verscheidene van de aanwezigen bij het overleg waren direct of indirect partij bij de vorming van het nieuwe kabinet en een groot aantal van hen zou ook in de nieuwe kabinetsperiode nauw bij de besluitvorming met betrekking tot Indo­nesië betrokken zijn.

Premier Beel was op dat moment al benaderd met het verzoek of hij bereid was naar Indonesië te gaan om daar bij de instelling van de Federale Interim Regering als opvolger van Van Mook de functie van Hoge Vertegenwoordiger van de Kroon te gaan vervullen. Sassen was kandidaat-minister voor het departement van Overzeese Gebiedsdelen. Stikker was door zijn partij, de VVD, naar voren geschoven als de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken. Tegen zijn benoeming had de PvdA grote bezwaren, omdat de VVD zich in de verkiezingsstrijd sterk had gekeerd tegen het Indonesië-beleid van het kabinet- Beel, vooral ook tegen de persoon van de minister van Overzeese Gebiedsdelen, mr Jonkman (PvdA). Voor het slagen van de formatiepoging van Van Schaik was het echter van wezenlijk belang, dat de PvdA zou instemmen met de benoeming van Stikker op Buitenlandse Zaken. Dit verklaart ongetwijfeld het feit dat Stikker zich tijdens de bespre­king op 3 augustus op de achtergrond hield. De formatieperikelen zullen overigens in hoofdstuk 3 uitvoerig worden behandeld.

De verwachting van Enthoven dat de PvdA-vertegenwoordigers in staat zouden blijken de ideeën van Romme naar de prullenmand te verwijzen was te optimistisch. In het nieuwe kabinet-Drees/Van Schaik waren de portefeuilles namelijk mede dankzij Romme zodanig verdeeld, dat de KVP-vertegenwoordigers een dominerende rol vervulden bij de bepaling van het Indonesische beleid. Een ‘zware’ Unie bleef van dat beleid een wezenlijk onder­deel uitmaken.

  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©anasahife.org 2016
rəhbərliyinə müraciət