Ana səhifə

Dersin adi : FİZİk sinif ve süre : 40+40


Yüklə 118.47 Kb.
tarix12.05.2016
ölçüsü118.47 Kb.
DERSİN ADI : FİZİK

SINIF VE SÜRE : 40+40

ÜNİTE ADI : DALGALAR

KONU ADI : Titreşim,dalga,dalga boyu , periyot ve frekans

HEDEF : Titreşim,dalga,dalga boyu , periyot ve frekansı kavrayabilme

KAZANIMLAR :1- Titreşim ve dalga kavramlarını örneklerle açıklar.

2-Dalga boyu ve periyodu örneklerle açıklayarak birimlerini belirtir.

3-Periyot ve frekans arasındaki ilişkiyi belirler.

YÖNTEM VE TEKNİK: Anlatım soru-cevap, örnekleme

KAYNAK ARAÇ VE GEREÇLER: Ders kitabı, M.E.B tavsiyeli yardımcı yayınlar.

İŞLENİŞ: Verilen konuya öğrenciler ön hazırlık çalışması yaparlar. Ders saatinde bir önceki konunun kısa bir tekrarı yapılır. Daha sonra o gün işlenecek konu öğrencilerinde katılımıyla öğretmen tarafından anlatılır. Etkinlikler öğrencilerle birlikte yapılır. Araştırma konuları da öğrenciler tarafından okunarak öğrenciler arasında tartışma ortamı yaratılır. Önemli kısımlar öğrencilere not tutturulur.

TİTREŞİM

Cisimlerin bir denge konumu etrafında

eşit mesafelerdeki iki nokta arasında

gidip gelme hareketine titreşim denir.

Başka bir ifade ile, bir denge noktası

etrafında eşit uzaklıktaki iki nokta

arasındaki salınımlar titreşimdir.

Titreşim hareketi küçük aralıklarda hızlı bir şekilde olur.

Titreşimler olurken ses de meydana gelir.

Titreşim hareketi bir sarkacın salınımı ya da gergin bir telin titreşimi ile oluşabileceği gibi birbirine çarpan bilyelerin hareketi ile de oluşabilir.

Durmakta olan şekil -1 deki özdeş Y,Z,T bilyelerine v hızı ile özdeş X bilyesi çarptığında yalnız en sondaki T bilyesi Şekil 2 deki gibi v hızı ile hareket eder.

Bu olayda çarpmanın etkisi ile oluşan titreşim Y ve Z bilyeleri yardımı ile T bilyesine aktarılmıştır. Y ve Z bilyeleri konumlarını değiştirmediğinde göre, iletilen Ortam değil, titreşim hareketi ile enerjidir.

Titreşim hareketi bazen istenilen bir durumken (duvardaki Saatin sarkacı, çalgı aletleri vb.) bazende istenilmeyen bir durumdur. Örneğin; bir arabanın yolun çukur veya tümsek olması nedeniyle titreşim hareketi yapması, buzdolabının motorunun bozulmuş olmasından dolayı titreşim hareketi yapması gibi durumlar istenmez.

Titreşim hareketi serbest ve zorlamalı olmak üzere iki biçimde olabilir.

Serbest titreşim hareketi; Rüzgar ın etkisiyle bayrağın dalgalanması, yaprakların ağaçtan düşmesi gibi, dış etkenlerin etkisi ile meydana gelen titreşimlerdir.

Zorlamalı titreşim hareketi ise deprem dalgasında binaların sallanması, su dalgalarının gemileri sallaması gibi durumlarda oluşan titreşimlerdir.



Dalga;
Esnek bir ortamda, oluşturulan bir sarsıntının ya da titreşimin bir noktasından diğer noktasına iletilmesine dalga hareketi denir. Dalga hareketi aynı zamanda enerji iletimidir. Durgun bir suya düşen cismin oluşturduğu sarsıntı etrafa su dalgası olarak yayılır.Statlarda yapılan ve Meksika dalgalanması diye adlandırılan hareket, dalgaların anlaşılmasına güzel bir örnektir.

Bu harekette, seyirciler sırayla yerlerinden kalıp otururlarken uzaktan bakıldığında ileriye doğru giden bir dalga gözlenir. Meksika dalgasında olduğu gibi, dalga hareketlerinde, titreşen maddeler yerlerinden ayrılmazlar. Durgun suda durmakta olan bir cisim, dalga oluşturulduğunda titreşir ancak konumunu değiştirmez. Dalga hareketinde, titreşim, molekülden moleküle aktarılır.



Titreşim hareketi ile ortaya çıkan enerji, madde aktarımı olmadan bir ortamdan başka bir ortama şekil değişikliği olarak aktarılır. Bu titreşimler ve sarsıntı sonucunda enerji aktarımı ile oluşan harekete dalga hareketi denir.

Suya taş atıldığında su yüzeyince daireler şeklinde yayılan hareket, sarmal bir yayda oluşturulan titreşim, birer dalga hareketidir.


Şekildeki gibi bir kalemin ucuna dalga leğenine batırılıp çıkardığımızda dairesel dalgalar oluşur. Bu dalgalar yayılırken, su, dalga ile birlikte hareket etmez. Bu olay bize dalga hareketinde kütle hareketinin söz konusu olmadığını, dalganın enerji aktarımı olduğunu gösterir.

Dalga hareketini daha iyi kavramak için, Atma, Dalga boyu(), Periyot(T), Frekans(f), Genlik (y), Genişlik(x) ve Hız(v) gibi kavramları tanımak gerekir.



Atma;
Bir atma oluşturmak için, sarmal bir yayın ucu duvara şekil-1 deki gibi bağlanıp diğer ucuda F kuvveti ile çekilerek gergin duruma getirilir. Yayın ucu aşağı ve yukarı bir kez titreştirildiğinde şekil-2 deki gibi tepe ve çukur bölümlerinden oluşan bir atma meydana gelir. Kısa süreli oluşturulan bu dalga hareketine atma denir.



Dalga boyu();
Ardışık iki dalga çukuru ya da iki dalga tepesi arasındaki yatay uzunluğa dalga boyu denir. Dalga boyu (lamda) sembolü ile gösterilir. Dalga boyunun birimi metre (m) dir. Dalda boyunun çok küçük değerlerinde birimi angström (Ao) dur. (1Ao = 10-10m)

Dalgaların farklı şekilleri olabilir. Aşağıda bazı periyodik dalgaların şekilleri ve dalga boyları gösterilmiştir.





Periyot(T);
Bir tam dalganın oluşması için geçen süreye veya bir noktadan ardışık iki dalga çukuru yada iki dalya tepenin geçmesi için geçen süreye periyot denir.

Periyot T ile gösterilir. Birimi saniye(s) dir.

Periyodik dalgalar, kaynak tarafından eşit zamanlarda üretilen dalgalardır.
Esnek ortamda eşit sürelerde oluşturulan atmalara periyodik dalga denir.

Periyot kaynağa ait bir özelliktir.

Bu nedenle periyodun değişmesi için kaynağın çalışma özellikleri değiştirilmelidir.



Dalganın Frekansı(f);
Bir dalga kaynağının bir saniyede oluşturduğu dalga sayısına frekans denir. Frekans (f) sembolü ile gösterilir. Birimi s-1 = hertz dir. Dalganın frekansı artar birim zamanda kaynaktan üretilen dalga sayısı dalgalar arası uzaklık yeni dalga boyu azalır.
Kuşların kanatlarını çırpması için geçen süre ile kuşların kanat çırpmaları için geçen süre yani frekanslıdır. Bu çırpma sayıları artarsa periyot azalır, frekans artar.
Günlük yaşamımızda farklı radyoları dinlemek radyo ayarlarını değiştirmez. Değiştirdiğimiz a radyo yayınının frekansıdır. Örneğin; Radyo dinlerken radyolarda belli aralıklarla “sayın dinleyicilerimiz burası 88.8 MHz (megahertz) frekansından yapılan Burç FM radyosu “ gibi anonslar duyarız periyot ve frekansın çarpımı 1’e eşittir. Frekans ve periyot yalnız kaynağa bağlı niceliklerdir.


T.f = 1

1 kilohertz (kHz) = 103 Hertz (Hz) dir.

1 megahertz (mHz) = 106 Hertz (Hz) dir.


Genlik(y);
Bir atma tepesinin ya da çukurun dalganın konumuna olan uzaklığa genlik denir. Genlik ona bağlı olarak değişebilir. Dalganın genliği dalganın taşıdığı enerji ile doğru orantılıdır.




Genişlik(x);
Atmanın hareket sırasındaki en geniş mesafesi genişlik olarak tanımlanır. Atmanın genişliği hızı ile doğru orantılıdır.






Dalganın hızı(v);
Dalgaların hızı; sarmal bir yayda yayı geren kuvvete ve yayın cinsine, su dalgasında ise ortama bağlı olarak değişir. Dalganın hızının birimi (m/s) dir.

Dalganın hızı = Dalga boyu x frekans








V=λ.f=λ/T
DERSİN ADI : FİZİK

SINIF VE SÜRE : 40+40

ÜNİTE ADI : DALGALAR

KONU ADI : Dalgaların sınıflandırılması

HEDEF : Dalgaların sınıflandırılmasını kavrayabilme

KAZANIMLAR :1- Dalgaların enerji taşıdığını örnekler vererek açıklar.

2-Dalgaları titreşim doğrultusuna ve taşıdığı enerjiye göre sınıflandırır.

YÖNTEM VE TEKNİK: Anlatım soru-cevap, örnekleme

KAYNAK ARAÇ VE GEREÇLER: Ders kitabı, M.E.B tavsiyeli yardımcı yayınlar.

İŞLENİŞ: Verilen konuya öğrenciler ön hazırlık çalışması yaparlar. Ders saatinde bir önceki konunun kısa bir tekrarı yapılır. Daha sonra o gün işlenecek konu öğrencilerinde katılımıyla öğretmen tarafından anlatılır. Etkinlikler öğrencilerle birlikte yapılır. Araştırma konuları da öğrenciler tarafından okunarak öğrenciler arasında tartışma ortamı yaratılır. Önemli kısımlar öğrencilere not tutturulur.



Dalgaların Sınıflandırılması;

Dalgalar iki niceliğe göre sınıflandırılabilir.

a) Titreşim Doğrultusuna Göre
b) Enerji Taşıma Şekline Göre
a) Titreşim Doğrultusuna göre;

Dalgalar; titreşim doğrultusuna göre; boyuna dalga ve enine dalga olarak ikiye ayrılırlar. Yarlarda, suda ve depremlerde hem enine hem de boyuna dalgalar oluşabilir.


1) Boyuna dalgalar;

Dalgayı oluşturan titreşimin yönü ile dalga hareketinin yönü paralel olan dalgalardır. Boyuna dalgalar titreştirdikleri ortamı sıkıştırır ya da genişletirler.

Bir yayda oluşturulan şekildeki dalgalar boyuna dalgalardır.

Ses, deprem, yay ve su dalgaları boyuna dalgalardır.



2) Enine dalgalar;
Titreşim doğrultusu ile yayılma doğrultusu birbirine dik olan dalgalardır.


Deprem, ışık, yay, su ve elektro manyetik dalgalar enine dalgalardır.
Bilim insanları, boyuna ve enine dalgaları daha yakından inceleyerek çevremizdeki bir çok dalga olayını açıklamışlardır. Yapılan araştırmalar sonucunda; ses dalgaları boyuna, ışık dalgaları enine, yay ve deprem dalgaları hem enine hem de boyuna dalgalar olarak yayıldığı anlaşılmıştır.
b) Enerji Taşıma Şekline Göre;

Dalgalarda kütle hareketinin söz konusu olmadığını, enerjinin iletimi olduğunu söylemiştik. Dalgalar enerji taşırlar. Enerji taşıma şekline göre mekanik ve elektromagnetik dalga olarak ikiye ayrılır.



1) Mekanik dalgalar;
Bir kaynak tarafından oluşturulan dalga ile ortamın taneciklerine enerji aktaran dalgalardır. Mekanik dalganın yayılması içim maddesel ortama ihtiyaç vardır.
Hareket eden ortam değil ortama verilen sarsıntıdır. Dalga maddeye bağlı enerji hareketidir. Mekanik dalgalar katı, sıvı, gaz ortamında yayılırlar.
Mekanik dalgalar; yay dalgaları, ses dalgaları, su dalgaları ve deprem (sismik) dalgalar olarak ayrılırlar.

a) Yay dalgaları;
Bir yay üzerinde oluşturulan boyuna ya da enine dalgalara, yay dalgaları denir. Sarmal bir yayı sıkarak serbest bıraktığımızda bu sıkışma ve gevşeme doğrultusu ile ilerleme doğrultusu birbirine paralel olur. Yayın üzerindeki noktalar titreşim doğrultusuna paraleldir. Bu şekilde oluşturulan yay dalga boyuna dalga denir.

Yaydaki dalga hareketinde sarsıntı ile dalganın yönü birbirine dik ise bu yayda enine dalga meydana gelir. Aşağıdaki şekilde gösterildiği gibi oluşan dalga hareketinde ortam yer değiştirir.




Yay dalgalarında hız, yayı geren kuvvete ve yay birimi uzunluğunun kütlesine bağlıdır.

Ortamın değişmesi yay dalgalarının hızı değişkense periyot kaynağa bağlı olduğundan değişmez.



Yayı gören kuvvet F, yayın birim uzunluğu olarak tanımlanırsa, yay üzerindeki dalganın

v = √

Formülü ile hesaplanır.


dir. m; Yayın kütlesi, ; yayın uzunluğu

Bu hız bağıntısı, gergin teller üzerinde oluşturulan dalgalar içinde geçerlidir.


Şekildeki gitarist, gitarın tellerine dokunduğunda telleri titreştirerek enine dalga oluşturur. Gitarist, gitar telinin gerginliğini ve gitarda parmağını koyduğu noktayı değiştirerek farklı sesler elde eder.

Sesin oluşması genellikle hava moleküllerinin titreşimleri sayesinde olur. Ses maddesel ortamda titreşim doğrultusuna göre boyuna dalga, taşıdığı enerji biçimine göre ise mekanik dalgadır.


Ses çıkaran cisimlere ses kaynağı denir. Ses de ışık gibi her yönde yayılır.Sesin yayılması için maddesel ortam gerekir, boşlukta yayılmaz.Ses dalgaları çarptıkları yüzeyde hasar meydana getirebilir.
Ses kaynakları insan psikolojisi üzerinde negatif ya da pozitif etki yapabilirler.Gürültü ve hoşa gitmeyen sesler, ses kirliliği, stres, yüksek tansiyon ve baş ağrısına sebep olmaktadır.Hoş bir melodiye dönüşmüş ses ise insanlarda dinlenme ve rahatlamaya sebep olur.
Titreşim hareketi cisimlerde ses oluşturur. Esnek cisimler titreşerek ses dalgaları meydana getirir. Gırtlağımızdaki ses tellerini titreştirerek ses çıkarır ve konuşuruz.
Ses dalgaları, titreştikleri kaynaktan yayılan enerjiyi, ortamlara taşırlar. Bu sırada ortam değiştirmez hareket eden madde değil enerjidir.
Ses dalgaları ortama bağlı olarak yayılırlar. Seslerin yayılma hızı katılarda en hızlı, gazlarda ise en yavaştır. Sesin ortamlarda yayılma hızı v katı > v sıvı > v gaz dır.

Ses boşlukta yayılmaz ortamın sıcaklık artarsa sesin yayılma hızı da artar. Sesin havada yayılma hızı 0 oC de 331 m/s olduğu halde 20 oC de 344 m/s dir. Sesin yayılma hızı ortamın yoğunluğuna bağlıdır. Yoğunluk arttıkça sesin yayılma hızı artar.

DERSİN ADI : FİZİK

SINIF VE SÜRE : 40+40

ÜNİTE ADI : DALGALAR

KONU ADI : Dalgaların sınıflandırılması

HEDEF : Dalgaların sınıflandırılmasını kavrayabilme

KAZANIMLAR :1- Dalgaların enerji taşıdığını örnekler vererek açıklar.

2-Dalgaları titreşim doğrultusuna ve taşıdığı enerjiye göre sınıflandırır.

YÖNTEM VE TEKNİK: Anlatım soru-cevap, örnekleme

KAYNAK ARAÇ VE GEREÇLER: Ders kitabı, M.E.B tavsiyeli yardımcı yayınlar.

İŞLENİŞ: Verilen konuya öğrenciler ön hazırlık çalışması yaparlar. Ders saatinde bir önceki konunun kısa bir tekrarı yapılır. Daha sonra o gün işlenecek konu öğrencilerinde katılımıyla öğretmen tarafından anlatılır. Etkinlikler öğrencilerle birlikte yapılır. Araştırma konuları da öğrenciler tarafından okunarak öğrenciler arasında tartışma ortamı yaratılır. Önemli kısımlar öğrencilere not tutturulur.


SESİN ÖZELLİKLERİ;
Bir sesin başka bir sesten, aynı veya farklı duyulması güçlü ya da zayıf duyulması gibi olaylar sesin özellikleri ile ilgilidir.

1) Sesin Şiddeti;
Ses dalgalarının taşıdıkları enerjiye bağlı olarak birim yüzeye uyguladıkları kuvvete sesin şiddeti denir. Seslerin kuvvetli yada zayıf duyulması sesin şiddeti ile ilgilidir. Uzaktaki birine sesimizi duyurmamız için sesimizin şiddetini arttırmalıyız. Sesin şiddetine gürlük de denir. Ses şiddetinin birimi desibel dir (dB).
İnsan kulağının duyabileceği en düşük ses şiddetine “eşik şiddet” denir. Kaynaktan uzaklaştıkça sesin şiddeti azalır. Ses şiddeti kaynaktan uzaklaştıkça azalmasının sebebi, ses dalgalarındaki enerjinin daha geniş bir bölgeye yayılmasıdır.

2) Sesin Yüksekliği (frekansı);
İnce sesi kalın sesten ayıran özellik sesin yüksekliği yani frekanstır. Bir sesin ince veya kalın olması, o ses kaynağının titreşim sayısına bağlıdır. Ses kaynaklarının saniyedeki titreşim sayısına frekans denir.
Ses kaynaktan çok hızlı titreşirse tiz (ince) az titreşirse bas (kalın) ses verir. Frekansı büyük olan ses ince frekansı küçük olan ses kalındır. İnsan kulağı 20 Hz ile 20000 Hz frekansı aralığındaki sesleri duyabilir bu aralığın dışındaki sesleri duyamaz.
Şekildeki gibi teli F kuvveti ile gerdiğimizde telde

oluşan titreşim frekansı aşağıda verilen niceliklere

bağlıdır.



  1. Telin boyu

  2. Telin gerginliği

  3. Telin kesiti

  4. Telin cinsi


3) Sesin Tını;
Her sesin kendine bir has bir ses özelliği vardır aynı şarkıyı aynı yoğunlukta çalan bir keman ile bir piyano arasındaki temel fark sesin tınısı sayesinde anlaşılır. Farklı müzik aletlerinden çıkan özdeş notaları tını ile kolaylıkla ayırt edebiliriz.


4)Ton;
Ton, belli bir yükseklikte ve perdeden üretilen saf ses anlamında kullanılır. Bir diyapazon (bir ses çatalı) titreştirildiğinde ortaya çıkan (Do) notası saf bir ton dur. Yüksek perdedeki sesler tiz, düşük perdedeki sesler bas olur.


Sesin yalıtımı;
Gürültüden korunmak için, sesi geçirmeyen ya da sesi az geçiren maddeler kullanılır. Günümüzde teknoloji ilerledikçe ses yalıtım malzemelerinin de kalitesi artmaktadır.
Lastik, yün, pamuk, keçe gibi maddeler sesi az iletirler. Bu maddeler sesi yansıtmaz absorbe edenler. Tahta, demir, bakır, taş, beton gibi maddeler sesi iyi iletirler.


Yankı;
Ses dalgalarının bir engele çarptıktan sonra yansıyıp gerin dönmesine yankı denir. Sesin yansıması yankı olayında gözlenir.

Yankı olayının gerçekleşmesi için en küçük uzaklık 20 oC de yaklaşık 17 metredir.

Bir engele ses dalgaları gönderip engelde yansıyan sesin, tekrar geri dönmesi arasında geçen süreden yararlanılarak engel ile ses kaynağı ses kaynağı arasındaki uzaklık bulunur.

Denizlerin derinliklerinin saptanması, balık sürülerinin izlenmesi, balık gemilerin yerlerinin belirlenmesi gibi durumlar için sonar cihazları kullanılır. Sonar cihazları ile üretilen sesler, çarptıkları yüzeyden yansıyarak geri döner. Bu cihaz yardımıyla okyanus ve denizlerin derinlikleri hesaplanır.




Rezonans;
Bir ses kaynağından yayılan ses dalgaları çevredeki bazı ses kaynaklarını etkileyerek titreştirirler. Bir ses kaynağının titreşimi ile diğer ses kaynağında etkilenerek titreşmesi olayına rezonans denir.
Ses kaydı;
Ses kaydı ilk kez fonograf denen araçlarda yapılmıştır. Fonograf aletini 1877 yılında Edison icat etmiştir. Zamanla ses kaydı eden farklı araçlar geliştirilmiştir. Teyp ve cep telefonları gibi araçlarla da ses kayıtları yapılır hale gelmiştir. Sanatçıların ses kayıtları modern stüdyolarda yapılmaktadır.


DERSİN ADI : FİZİK

SINIF VE SÜRE : 40+40

ÜNİTE ADI : DALGALAR

KONU ADI : Dalgaların sınıflandırılması

HEDEF : Dalgaların sınıflandırılmasını kavrayabilme

KAZANIMLAR :1- Dalgaların enerji taşıdığını örnekler vererek açıklar.

2-Dalgaları titreşim doğrultusuna ve taşıdığı enerjiye göre sınıflandırır.

YÖNTEM VE TEKNİK: Anlatım soru-cevap, örnekleme

KAYNAK ARAÇ VE GEREÇLER: Ders kitabı, M.E.B tavsiyeli yardımcı yayınlar.

İŞLENİŞ: Verilen konuya öğrenciler ön hazırlık çalışması yaparlar. Ders saatinde bir önceki konunun kısa bir tekrarı yapılır. Daha sonra o gün işlenecek konu öğrencilerinde katılımıyla öğretmen tarafından anlatılır. Etkinlikler öğrencilerle birlikte yapılır. Araştırma konuları da öğrenciler tarafından okunarak öğrenciler arasında tartışma ortamı yaratılır. Önemli kısımlar öğrencilere not tutturulur.

c) Su Dalgaları;

Su dalgaları laboratuarlarda daha kolay incelemek için dalga leğeni kullanılır. Dalga leğeni şekildeki gibi içerisinde su bulunan tabanı camdan yapılmış bir dikdörtgenler prizmasıdır.


Alta cam koyulmasının nedeni suyu üstten aydınlattığımızda, dalgaların gölgelerini zemine düşürüp. Zeminde dalga hareketini incelemektir. Dalga hareketi incelendiğinde tepeler aydınlık, çukurlar ise karanlık görünür. Bunun nedeni tepeler ince kenarlı mercek özelliği gösterip ışığı toplayarak zeminde aydınlık, çukur kısımlar ise kalın kenarlı mercek özelliği gösterip ışığı dağıtarak zeminde karanlık bölgeler oluştururlar.




Su dalgaları doğrusal ve dairesel olarak yayılırlar.
a) Doğrusal Su Dalgaları;
Dalga leğeninde su yüzeyinde bir cetveli yatay olarak batırıp çıkardığımızda doğrusal dalgalar oluşturulur ve şekildeki gibi görüntü elde edilir. Kalın çizgilerle gösterilen kısım tepe, kesikli çizgilerle gösterilen kısım ise çukur olan atmaları gösterir.


Doğrusal su dalgalarında yayıma doğrultusu şekildeki gibi dalga tepesi çizgisine diktir. Doğrusal su dalgalarının yayılma doğrultusu paralel ışık demetlerine benzetilebilir.


  1. Dairesel Su Dalgalar;.

Dalga leğeninde su yüzeyine batırılan kalem ucu aynı merkezi dairesel atmalar oluşturur. Dairesel su dalgalarının yayılma doğrultusu dalga tepesi çizgisine şekildeki gibi diktir.



Su dalgaları yayılma hızı suyun derinliğine bağlıdır. Derinlik arttıkça dalga boyu ve dalgalarının hızı artar, derinlik azaldıkça dalga boyu hızı azalır.

DERSİN ADI : FİZİK

SINIF VE SÜRE : 40+40

ÜNİTE ADI : DALGALAR

KONU ADI : Dalgaların sınıflandırılması

HEDEF : Dalgaların sınıflandırılmasını kavrayabilme

KAZANIMLAR :1- Dalgaların enerji taşıdığını örnekler vererek açıklar.

2-Dalgaları titreşim doğrultusuna ve taşıdığı enerjiye göre sınıflandırır.

YÖNTEM VE TEKNİK: Anlatım soru-cevap, örnekleme

KAYNAK ARAÇ VE GEREÇLER: Ders kitabı, M.E.B tavsiyeli yardımcı yayınlar.

İŞLENİŞ: Verilen konuya öğrenciler ön hazırlık çalışması yaparlar. Ders saatinde bir önceki konunun kısa bir tekrarı yapılır. Daha sonra o gün işlenecek konu öğrencilerinde katılımıyla öğretmen tarafından anlatılır. Etkinlikler öğrencilerle birlikte yapılır. Araştırma konuları da öğrenciler tarafından okunarak öğrenciler arasında tartışma ortamı yaratılır. Önemli kısımlar öğrencilere not tutturulur.
d) Deprem (Sismik) Dalgalar;
Yer kabuğu içindeki kırılmalar nedeni ile ani olarak ortaya çıkan sarsıntıların, dalgalar halinde yapılarak, geçtikleri ortamı titreştirmesi olayına deprem denir. Deprem dalgaları fayların kırılması sonucu oluşur.
Depremde kaya tabakalarda birbirine göre düşey ya da yatay yönde yer değiştirmeler meydana gelir. Yer yapısındaki böyle yer değiştirmelere fay adı verilir. Yer kabuğundaki kırılma uzun bir hat şeklinde devam eder. Bu uzun hatlara fay denir.
Faydaki kırılma büyüklüğünün artması ile büyük bir enerji açığı açığa çıkar. Deprem enerjisinin yayılma merkezine depremin odak noktası denir. Yer üzerinde, odak noktası en yakın nokta depremin merkez üssü olarak tanımlar. Merkez üssü, depremin en çok hasar verdiği ve depremin en çok hissedildiği yerdir.

Deprem anında, yer kabuğunda ani deprem dalgaları oluşur. Bu dalgalar kayaçlar içerisindeki odaktan çevreye doğru yayılırlar.

Suya atılan taş su yüzeyinde dalgalar oluşur. Aynı şekilde elastik malzemelere indirilen ani darbeler malzemenin içinde yayılan dalgalar ve titreşimler meydana getirir. Yerküredeki kayalar üzerlerine kuvvet uygulayıp çekildiğinde biçim değiştirip titreşime yol açan esneme özelliği gösterirler.

Depremi nasıl oluştuğu, deprem dalgalarının yer kabuğunda ne şekilde yayıldığını, deprem ölçü aletleri ve yöntemleri, kayıtların değerlendirilmesini ve depremle ilgili diğer konuları inceleyen bilim dalına “sismoloji” denir. Deprem dalgalarına simsek dalgalarda denir. Bu dalgaları kayıt eden cihazlara sismograf denir.




Depremin Oluş Nedenleri ve Türleri;
Deprem zamana ve zemine bağlı olmadan meydana gelebilir. Deprem dalgaları küçük titreşimler sonucunda her zaman yer kabuğunda olmaktadır.
Deprem, çeşitli nedenlerle yer kabuğunun ani şekil değiştirmesi ve enerjinin açığa çıkması olayıdır. Deprem nedeniyle oluşan yer kabuğu hareketi, kısa bir zaman diliminde farklı yönlerde gelişebilen dinamik bir harekettir.
DEPREMTÜRLERİ;
a) Tektonik Depremler;
Çeşitli yer kuvvetleri karşısında fayların ani kırılmasıyla oluşur.
b) Göçük Depremleri;
Yer altı mağara ve maden bölgelerinde çökmelerle meydana gelen küçük depremlerdir.
c) Patlama ve Çarpma Depremleri;
Nükleer düzeneklerin patlaması ile yer kabuğundaki titreşimlerden dolayı oluşan patlama depremleri, gök taşlarının çarpması ile oluşan depremler ise çarpma depremleridir.


Depremin Büyüklüğü (magnitüd);
Deprem sırasında açığa çıkan enerjinin ölçüsünü büyüklük (magnitüd) denir. Deprem büyüklüğü C.Richter tarafından geliştirilen Richter, ölçeği adı verilen bir cetvele göre hesaplanır.
Depremin Şiddeti;
Depremin insanlar, binalar ve doğa üzerindeki etkilerin ölçüsüne deprem şiddeti denir.
Depremin merkezinden uzaklaştıkça şiddeti azalır, depremin büyüklüğü (magnitüdü) değişmez. Büyüklük ve şiddet farklı kavramlardır. Bunlar karıştırılmamalıdır. Deprem dalgaları cisim ve yüzey dalgaları olarak ikiye ayrılır.
1) Cisim Dalgaları;
Cisim dalgaları kaya kütleleri içerisinde yayılır. Depremin odak noktasından çıkarak her yöne doğru yayılan ve yerin iç kısımlarına doğru hareket eden dalgalardır. Cisim dalgası P dalgası ve S dalgası olarak ikiye ayrılır.

a)P Dalgası;
Cisim dalgalarının en hızlı olanına, birincil dalga (primer) ya da P dalgası adı verilir. Bu dalganın hareketi ses dalgasına benzer. Yayılırken kayaları sıkıştırır çekilir.

Bu dalgalar tıpkı ses dalgaları gibi, hem katı granit dalgalarda yol alabilirler, hem de magma ve okyanus gibi sıvı malzeme içinde yol alırlar. P dalgaları yer kabuğunun derinliklerinden gelip yeryüzünde ortaya çıkınca, belirli frekansları (salımları 15 Hz den daha büyük) hayvanlar ve insanların duyabilecekleri ses dalgaları olarak atmosfere yayılırlar.





P Dalgasının Özellikleri aşağıdaki gibidir;


  • Katı, sıvı ve gaz ortamında yayılabilirler.

  • Cisim dalgalarının en hızlı olanıdır.

  • Yapı olarak ses dalgalarına benzerler.

  • Hızları kabuğun yapısına göre 1,5 km/s ile 8 km/s arasındadırlar.

  • Boyuna dalgalardır.

  • Yıkım etkileri zayıftır.

  • Deprem ölçüm istasyonlardaki sismografa ilk ulaşan dalgalardır.



b) S Dalgası;
Kaya kütlesi içinde daha yavaş ilerleyen cisim dalgası ikincil (sekonder) ya da S dalgası denir. Geçtikleri kaya ortamları sağa-sola, aşağı-yukarı hareket ettirebilirler.

S dalgaları yerkürenin okyanus gibi sıvı bölümlerinde yayılamazlar.


S Dalgasının Özellikleri aşağıdaki gibidir;


  • Hızları 6 km/s dolayındadır.

  • Sadece katı kütlelerde yayılırlar.

  • Enine dalgalardır.

  • Yıkım etkileri fazladır.

  • Cisimleri sağa-sola ve aşağı-yukarı hareket ettirirler.

  • Deprem öçlük istasyonlarındaki simografa ikinci sırada ulaşan dalgalardır.

P ve S dalgalarının gerçekteki hızı, içinde geçtikleri ortamın yoğunluğuna ve elastikliğine bağlıdır. Depremlerin büyük çoğunluğu da önce P dalgası hissedilir. P dalgasının etkisi pencere camlarını sarsan bir topun oluşturduğu sarsıntıyı andırır. Birkaç saniye sonra aşağı ve yukarı iki yana hareketli S dalgaları gelerek, yeryüzünü düşey ve yatay olarak sallar.


Yeryüzündeki yapılara, insanlara, doğadaki hayvanlara zarar veren deprem dalgaları S dalgalarıdır.

DERSİN ADI : FİZİK

SINIF VE SÜRE : 40+40

ÜNİTE ADI : DALGALAR

KONU ADI : Dalgaların sınıflandırılması

HEDEF : Dalgaların sınıflandırılmasını kavrayabilme

KAZANIMLAR :1- Dalgaların enerji taşıdığını örnekler vererek açıklar.

2-Dalgaları titreşim doğrultusuna ve taşıdığı enerjiye göre sınıflandırır.

YÖNTEM VE TEKNİK: Anlatım soru-cevap, örnekleme

KAYNAK ARAÇ VE GEREÇLER: Ders kitabı, M.E.B tavsiyeli yardımcı yayınlar.

İŞLENİŞ: Verilen konuya öğrenciler ön hazırlık çalışması yaparlar. Ders saatinde bir önceki konunun kısa bir tekrarı yapılır. Daha sonra o gün işlenecek konu öğrencilerinde katılımıyla öğretmen tarafından anlatılır. Etkinlikler öğrencilerle birlikte yapılır. Araştırma konuları da öğrenciler tarafından okunarak öğrenciler arasında tartışma ortamı yaratılır. Önemli kısımlar öğrencilere not tutturulur.
YÜZEY DALGALARI;
Yeryüzüne yakın bölgelerde yayılan dalgalardır. Deprem dalgalarının en yavaş ilerleyenleri yüzey dalgalarıdır. Bu tür dalgalar göl üzerlerinde yüzeylerinde yayılan dalgacıklardır. Bu tür dalgalar göl yüzeylerde yayılan dalgacıklara benzer. Dalga hareketinin oluşumu yerin yüzeyine yakın olup, derinliklere inildikçe azalır. Cisim dalgalarına göre daha fazla hasara neden olurlar. Bunun nedeni bu dalgalara daha fazla yer hareketinin olmasıdır.

Depremlerde yüzey dalgalarının etkime süresi cisim dalgalarına göre daha uzundur. Yüzey dalgaları Love dalgası ve reyleigh dalgası olarak iki ye ayrılırlar.



a) Love Dalgası;
Yüzey dalgalarının en hızlı dalgası Love dalgasıdır. Hareketi temelde aşağı-yukarı hareket eden S dalgası ile aynıdır. Love dalgalarının yatay titreşimi yapıların temellerine zarar verir.


  1. Reyleigh (rayleh) Dalgası;



Rayleigh dalgası yuvarlanarak ilerleyen okyanusun dalgaları gibidir. Bu dalganın hareket ettiği malzeme tanecikleri dalgaların ilerleme doğrultusunda hem dik hem de yatay olarak hareket eder. Yüzey dalgalarının en yavaş ilerleyenidir.
Deprem dalgaları, derindeki temel kayalardan yüzeydeki kayara, akarsu tortullarına ve suya doymuş topraklardan geçerken, boyutlarında büyüme ve küçülme olabilir. Sarsıntının şiddeti, dalgaların ilerledikleri ortama, dalgaların oluşturduğu yıkım etkisi ise depremin şiddeti ve yapılarda kullanılan malzemelerin niteliğine bağlıdır.

Liman Dalgası (Tsunami);

Deniz tabanında kırılan fayların ani düşey yer değiştirmesi okyanus suları üzerinde dev bir kürek etkisi yaparak büyük deniz dalgaları yani Tsunami oluştururlar. Bu dalgalara liman dalgası da denir. Tsunami ilk meydana geldiğinde tek ve zayıf bir dalgadır. Kısa bir süre içerisinde bu dalgaların sayısı artarak çok güçlü dalgaya dönüşürler. İlk Tsunami dalgası ile son Tsunami dalgası çok zayıf olurlar.






Depreme Dayanıklı Binalarda Aranacak Özellikler;
Deprem yıkımları ile ilgili araştırmalar ve gözlemlerle gösterilmiş ki felakete sebep olan depremin kendisinden çok, en küçük yer sarsıntısına bile dayanmayan ve insanlar tarafından yapılan yapıların çökmesidir.
Depremde binaların dayanıklılığını ve binanın konumlandırıldığı zemin önemlidir. Depreme dayanıklı bir bina yapımında aşağıdaki özelliklere dikkat edilmelidir.


  • Binanın yapılacağı yerin depremde fay hattına uzaklığı tespit edilmelidir.

  • Yapılan deprem dalgasını geliş yönüne göre konumlandırılmalıdır.

  • Yapının konulacağı zeminde, zemin etütlerinin jeofizik mühendisleri tarafından yapılmalıdır. Zemin sağlamlılık raporu alındıktan sonra binanım yapılmasına başlanılmalıdır.

  • Binanın yapımında nitelikli malzeme kullanılmalıdır.


Depremde Bireysel Korunma;

Depremden bireysel olarak korunmak için; evde, okulda ve işyerlerinde alınması gerekli olan tedbirler alınmalıdır. Bu tedbirler aşağıdaki gibi olmalıdır.


Evde;


  • El feneri, ilk yardım çantası bulundurmalı

  • Bütün aile ilk yardım öğrenmeli

  • Gaz ve su vanalarının yerleri bilinmeli

  • Evdeki raflar, mobilyalar ve beyaz eşyalar mümkün mertebede duvarlara monte edilmeli.



Okulda;
Okulda ve sınıfta deprem yönetmeliği herkes tarafından okunmalıdır.

Öğretmen ve öğrencileri bu konuda bilinçlendirecek seminerler yapılmalıdır. Sınıflarda deprem tatbikatı yapılmalıdır.



İş yerinde;
Çalıştığımız kurumlarda ya da fabrikalarda binaların statik durumları ve sağlamlıkları önceden tespit edilmelidir.

Herhangi bir olumsuz durum varsa binada yapı güçlendirme yapılmalıdır.



Deprem Sırasında;
Binaya giriş çıkış yapılmamalıdır. Yaralanmaların çoğu binaya giriş-çıkış sırasında meydana gelmektedir. Bina içerisinde binanın ortasında yakın bir duvara yaslanmalı ya da sağlam bir masanın altına girilmelidir.
Mum, çakmak, kibrit gibi hava ile doğrudan temas halinde olan maddeler kullanılmamalıdır. Hareket halindeki araçlarda iseniz, üst geçit, köprüler ve binalardan uzak durulmalıdır.
Okulda iseniz deprem sırasında sıraların altına girilmelidir. Okulun bahçesinde iseniz okul binasından ve elektrik direklerinden uzak durulmalıdır. Çok katlı binada iseniz, sağlam bir mobilya altına girerek kendinizi korumalısınız.
Deprem Sonrasında;
Sizin ve yakınlarınızın yaralanıp, yaralanmadığını kontrol etmelisiniz. Su, elektrik ve doğal gaz vanalarını kapatmalı asla ateşli (kibrit, çakmak vb.) cisimler kullanılmamalıdır. Artçı sarsıntılar olma ihtimaline karşı hasarlı binalardan uzak durulmalıdır

DERSİN ADI : FİZİK

SINIF VE SÜRE : 40+40

ÜNİTE ADI : DALGALAR

KONU ADI : Dalgaların sınıflandırılması

HEDEF : Dalgaların sınıflandırılmasını kavrayabilme

KAZANIMLAR :1- Dalgaların enerji taşıdığını örnekler vererek açıklar.

2-Dalgaları titreşim doğrultusuna ve taşıdığı enerjiye göre sınıflandırır.

YÖNTEM VE TEKNİK: Anlatım soru-cevap, örnekleme

KAYNAK ARAÇ VE GEREÇLER: Ders kitabı, M.E.B tavsiyeli yardımcı yayınlar.



İŞLENİŞ: Verilen konuya öğrenciler ön hazırlık çalışması yaparlar. Ders saatinde bir önceki konunun kısa bir tekrarı yapılır. Daha sonra o gün işlenecek konu öğrencilerinde katılımıyla öğretmen tarafından anlatılır. Etkinlikler öğrencilerle birlikte yapılır. Araştırma konuları da öğrenciler tarafından okunarak öğrenciler arasında tartışma ortamı yaratılır. Önemli kısımlar öğrencilere not tutturulur.
2) Elektromanyetik Dalgalar;
Elektrik ve magnetik alanlardaki yüklerin ivmeli hareketi sonucunda yayılan dalgalara elektro manyetik dalgalar denir. Elektro manyetik dalgaların yayılması için ortama ihtiyaç yoktur. Boşlukta da yayılırlar. Su, ses ve yay dalgalarının yayılması için esnek ortam gerekir. Elektro manyetik için böyle bir ortam gerekmez.
Elektrik alanı ve magnetik alan birbirine dik olup bu alanlarda yayılan dalgalar ışık hızıyla yayılır.
Elektro manyetik dalgalar boşlukta 3.108 m/s hızla yayılır.


Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri;
Elektro manyetik dalgaların hareket yönü şekildeki gibi sağ el kuralı ile bulunur.


Baş parmak elektromanyetik dalganın hareket yönünü gösterir. Elektromanyetik dalgaların bazı özellikleri aşağıdaki gibidir.


  1. Yüklü cisimlerin ivmeleri hareketlerinden meydana gelirler.

  2. Elektromanyetik dalgayı oluşturan elektrik ve manyetik alanlar aynı fazda ve birbirlerine diktir.

  3. Enerji verilen bir olay sonucu elde edildikleri için enerji taşırlar.

  4. Bir doğru boyunca ve ışık hızı ile yayılırlar.

  5. Boşlukta yayılabilen elektromanyetik dalgaları ortam değiştirdiğinde hızları da değişir.

  6. Yüksüzdürler, bu nedenle elektrik ve manyetik alanda sapmazlar.

  7. Foton adı verilen ışık taneciklerinden oluşurlar.

  8. Enine dalgalardır.

  9. Yansıma, kırılma, girişim ve polarizasyon gibi ışık olayları gerçekleştirirler.


Elektromanyetik Spektrum;
İnsan gözünün algıladığı ışık bir çeşit elektromanyetik dalgadır. Fakat elektromanyetik dalgalar sadece görünür ışıl demek değildir. Gözle görülmeyen birçok elektromanyetik dalga vardır. Elektromanyetik dalgaların hızı sabit olup, c = y.f bağıntısı ile hesaplandığını öğrenmiştik. Dalga boyu ile frekans ters orantılıdır. Dalga boyu büyük elektromanyetik dalganın frekansı küçüktür. Elektromanyetik dalgaların enerjisi frekansla doğru orantılıdır. Buna göre, frekansı büyük dalganın enerjisi de büyük olur.

Hız sabit olmak şartı ile elektromanyetik dalgalar her değerdeki frekans ve dalga boyuna sahip olabilir. Ancak bu dalgalar, oluşum farklılığı ve kullanım alanlarına göre sınıflandırılabilir.
Enerjisi küçükten büyüğe doğru sıralandığında bu elektromanyetik dalgalar; radyo dalgaları, mikrodalgalar, kızılötesi ışınlar, görünür ışık, mor ötesi ışınlar, X ışınları ve gama ışınlarıdır. Bu şekilde frekans ve dalga boyuna göre sıralanmış elektromanyetik dalgaları gösteren çizelgeye elektromanyetik spektrum denir.

Radyo dalgası; iletken anten üzerine ivmelendirilen yükler tarafında meydana gelir. Anten üzerinde oluşturulup uzaklara yayılabilen dalgadır. İyonosfer tabakasına yansıyıp geri döndüklerinden haberleşmede yaygın olarak kullanılır. Radyo dalgalarından FM adı verilen radyo dalgaları yaygın olarak kullanılmaktadır. FM dalgaları elektriksel alandan daha az etkilendiklerinden bu kanallarda ses daha kalitelidir. FM radyo dalgalarının taşıdıkları enerji çok küçüktür.



Mikrodalga; iletken üzerinde yüklerin ivmelenmesi sonucu oluşan dalgalardır. Uzun mesafeli bilgi aktarımında kullanılabilirler. Evlerimizde mikrodalga fırınlar kullanılmaktadır. Bu fırınların yaydıkları dalganın zararı etkileri nedeniyle kapakları açık tutulmamalıdır.
Hız ölçüm radarlarında ve denizcilerin telsizle haberleşmesinde mikrodalgalar kullanılır.


Kızılötesi ışık; Sıcak cisimlerin yaydıkları ışınlar kızılötesi ışınlardır. Bu ışınlar gözle algılanamazlar. Bitkiler, hayvanlar ve insanlar kızılötesi ışınlar yayarlar.



Kızılötesi ışınlar, tıpta hastalıkların tespit edilmesinde kullanılır. Ayrıca termal kameralarda kullanılırlar. Petrollerdeki bileşenlerin ayrılması için kızılötesi ışıklardan yararlanılır.


Morötesi ışık; güneş kaynaklı olan ışınlardır. Canlı varlıklar üzerinde olumsuz etkileri olduğu gibi olumlu etkileri de vardır. Cilt kanserine sebep olabilirler. İnsan vücudunda kemik gelişimi için gerekli olan D vitamini bu ışınlara ihtiyaç vardır.

Gama ışınları; Radyoaktif maddelerin çekirdeklerinden yayılırlar. Birçok maddenin içine kolayca girerler. Gama ışınları kullanarak yiyeceklerdeki zararlı bakteriler yok edilir. Gama ışınları düşük dozda kullanılarak kanserli hücrede yok edilebilir.

X ışınları; elektronların metal hedeflere hızla çarptırılması sonucu metaller X ışınları yayarlar. X ışınları günümüzde hastalıkların belirlenmesinde yaygın olarak kullanılır.

X ışınları kurşundan geçmez. Bu ışınlardan korunmak için kurşundan yapılmış malzemeler kullanılır.




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©anasahife.org 2016
rəhbərliyinə müraciət