Ana səhifə

Aziz Kayacı Felsefe Öğretmeni Ünite: Ahlak Felsefesi (Etik)


Yüklə 162.79 Kb.
səhifə1/3
tarix06.05.2016
ölçüsü162.79 Kb.
  1   2   3

Aziz Kayacı - Felsefe Öğretmeni

4. Ünite: Ahlak Felsefesi (Etik)




1. AHLAK ÜZERİNE FELSEFE
* Ahlak içerisinde konular şu şekilde ifade edilir: - İyinin ve kötünün birbirinden ayırt edilmesi - İnsanın yapması gereken yada insanlardan yapılması beklenen davranışların tespit edilmesi - İnsanın yapmaması gereken yada insanlardan yapılmaması istenen davranışların belirlenmesi
* Ahlak (moral); insanların toplum içindeki davranışlarını ve birbirleriyle olan ilişkilerini düzenlemek amacıyla oluşturulan kurallar sistemidir. Bir bireyin, bir topluluğun, bir çağın yaşamına egemen olan inanç ve kurallar bütünüdür. İnsanların toplum içinde uyumlu yaşamaları için kendilerine göre belirledikleri ilkelerin tümüdür.
* Ahlak Felsefesi: Yunanca ethika kelimesinden türemiştir.
* Ahlak felsefesinin konusu; insanın kişisel ya da toplumsal yaşamdaki eylemleri ve bu eylemlerin dayandığı temel ilkelerdir. Kısaca, ahlak felsefesi; insanın bilinçli eylemleri üzerine derinliğine düşünmedir.
* İnsan sadece bilen bir varlık değil, aynı zamanda eylemde bulunan varlıktır. İnsan eylemleri; meydana geliş, yöneldikleri amaç ve değerler bakımından felsefi sorunlar içermektedir. Bu nedenle insan eylemlerini, amaçlarını ve yöneldikleri değerleri inceleyen felsefe dalı “Ahlak Felsefesi” ya da “Etik” adını alır.
2. AHLAK FELSEFESİNİN TEMEL KAVRAMLARI
1. Değer Yargıları:

Yargı Adı

Yargı Kavramları

Yargının Özellikleri

Ahlaki
Yargılar

İyi
Kötü

- Eylem alanıyla ilgili yargılardır.

- Ahlaki bakımdan bir değere sahiptir.

- Ahlak yargıları, zamanla koşulların değişmesine paralel değişir.

- Genellikle evrensel nitelik taşımaz.



Dini

Yargılar

Günah
Sevap

- Kutsal sayılan din kurallarına dayanır.

- Dogma yani tartışılmadan benimsenmiş görüş olduğu için değişmez yapıdadır.



Bilimsel
Yargılar

Doğru
Yanlış

- Akla ve mantığa dayalı yargılardır.

- Evrensel niteliktedir.

- Sonuçları kesindir.


Estetik (Sanatsal)
Yargılar

Güzel
Çirkin

- Beğeniye dayalı değer yargılarıdır.

- Akla değil, duygu ve coşkulara dayanır.



- Evrensel nitelik taşımaz.


2. İyi ve Kötü:
a. İyi; insanın insan olma değerlerine ve yaşadığı topluma göre yararlı ve değerli olandır. Bu tanımı açarsak; iyi, insanın aklına ve iradesine uygun olarak yaptığı seçimin sonucunda oluşan yararlı ve değerli olandır. İnsan olma olanaklarımızı gerçekleştiren ve toplum içinde uyumlu yaşamamızı sağlayan her şey iyidir.
b. Kötü; ahlakça değerli olmayan, toplum tarafından yapılması istenmeyen eylem ve sözleri ifade eder.
Örneğin; yardımseverlik iyidir, hırsızlık ise kötüdür. Her toplumda var olan ahlaki değer yargıları farklılık gösterebilir. Örneğin; bizim toplumumuzda büyüklerin yanında ayak ayaküstüne atmak kötüdür, ancak başka bir toplumda kötü olarak değerlendirilmeyebilir.
3. Erdem (Fazilet):
* Ahlaki bakımdan sürekli iyi ve değerli olan davranışlardır. Erdem, ahlak felsefesinin övdüğü, yücelttiği değerlerdir. Erdem, fazilettir, yani ahlaken üstün bir özelliktir.

Örneğin; iyilik, yardımseverlik, hoşgörü, merhamet, adalet, dürüstlük, alçakgönüllülük birer erdemdir.
4. Özgürlük:
* Hiçbir dış etki olmadan insanın kendi aklı ve iradesi ile yaptığı davranışı belirlemesidir. Başka bir deyişle, bireyin, kendi aklının ortaya koyduğu seçenekler içinden bir veya birkaç tanesini kendi özgür iradesiyle seçmesidir. Özgürlük, dışarıdan gelen bir güç olmadan, aklın ve iradenin seçimdir. Özgürlük, bir tür kendini kontrol etme ve kendi başına karar verme durumudur.
* Ahlaki özgürlük ise, ahlaki bir öznenin kendi koyduğu kurallara göre, kendi iradesiyle bu kurallara uyarak davranışlarını gerçekleştirmesidir. Kısaca, özgürlük, yaptığımız davranışların arkasında kendimizin olmasıdır.


5. Sorumluluk (Mesuliyet):
* Kişinin özgür iradesiyle yaptığı eylemin veya verdiği kararın sonuçlarını üstlenmesi anlamına gelir.

* Sorumluluk iki şeyi gerektirir:

Birincisi; özgür iradeyi gerektirir.

İkincisi; davranışın sonucunda ödül ve ceza verileceğini yani takdir yada ikaz edileceğini bilmeyi ve kabullenmeyi gerektirir.

* Eylemlerini özgürce ve kendi iradesine göre yerine getirme özelliğine sahip olmayan insanların yaptıkları eylemlerden sorumlu tutulmaları beklenemez.

Örneğin; çocukların, delilerin ve tutsakların yaptıklarından sorumlu olmamaları gibi. Bunların dışındaki insanların yaptıklarından ve söylediklerinden sorumlu tutulmaları gerekmektedir. Bir otobüste yaşlı ya da hasta bir insana yer verme veya vermeme durumunda; yer verdiğimiz zaman yaşlı ya da hasta olan kişi bize teşekkür eder ve bizi onurlandırır. Vermediğimiz zaman hoş karşılanmayız ve belki de ikaz ediliriz. Her iki durumda da nasıl bir durumla karşılaşacağımızın sorumluluğu bize aittir.

6. Vicdan:
* Eylem ve davranışları ahlaki yönden değerlendirme, özeleştiri yapma ve kendini hesaba çekme anlamına gelir. Vicdan, kişinin eylemlerini gerçekleştirme sırasında başvurduğu bir yargılama ve karar verme yeri olduğuna göre, “kişinin içindeki mahkemedir.”
Çoğu zaman kişiyi yanlış davranışlarda bulunmaktan kurtaran vicdan, kişiyi bazen de yanlış davranışlara yönlendirebilir mi? Vicdanın temiz olması ile vicdanın kirli olması ne demektir?

Örneğin; vicdanından gelen ses uğruna bir ırkı yok etme girişiminde bulunan Adolf Hitler’i alabiliriz. Acaba onun vicdanının sesi niçin onun doğruyu ve iyiyi görmesini engellemişti? Vicdan, suçlu bulunabilir mi? Evet, vicdan suçlu bulunabilir. Suçlu vicdanlar suçunu anladığı zaman “vicdan azabı” denilen bir duyguyu kendinde hisseder. Vicdan azabı bireysel olup, bireyin yalnızca kendisinin hissedebileceği bir suçluluk duygusudur. Vicdan azabı duyulması için birey sorumluluk sahibi olmalıdır. Sorumluluk duygusuna sahip olmayan birey, yaptığı eylemlerin sonuçlarına bakmaz. Sorumluluk, vicdanın kendimize seslenişine kulak vermekle ortaya çıkar. Bendeki beni duyan birey, yaptığı eylemden sorumlu olur ve sonuçlarından kaynaklanan iyi ve kötü duruma göre, ya temiz bir vicdan sahibi olarak “vicdani huzura” kavuşur yada yaptıklarından “vicdan azabı” duyarak pişman olur ve cezasına katlanır. Vicdan huzuru bireyi mutlu, vicdan azabı ise mutsuz yapar.


İlkesiz siyaset, vicdanı hiçe sayan eğlence, çalışmadan zenginlik, bilgili ama karaktersiz insanlar, ahlâktan yoksun bir iş dünyası, insan sevgisini alt plana itmiş bilim, özveriden yoksun ve özünden uzaklaştırılmış bir din anlayışı.

İşte bir toplumu ve ahlak sistemini çökerten yedi büyük günah.”

[Mahatma Gandhi-Hindistan Bağımsızlık Hareketi Lideri]
7. Ahlak Yasaları:
* Bireyin toplum içinde nasıl davranacağını belirleyen kurallar sistemidir. Bu yasalar, ahlaki anlamda ne yapıp ne yapmayacağımızı gösterir.

Bu yasalar, bireyleri kontrol eder ve bireylere yol gösterir. Ahlak yasaları, insanların hangi amaç için yaşadıklarını onlara hatırlatır ve onların iyi davranmasını sağlar.



Örneğin;

“her durumda dürüst olunmalıdır”, “zor durumda olanlara yardım edilmelidir”, “hırsızlık kötüdür”, “insanlara karşı sevgi ve saygı içinde olunmalıdır” gibi kurallar ahlak yasalarıdır.


8. Ahlaki Karar ve Davranış:
* Bireyin, kendi özgür iradesinin seçimini, kendi istek ve arzuları doğrultusunda bağlı olduğu ahlak kuralları çerçevesinde önce bilerek ve isteyerek karar vermesi ve sonra da bu kararını eylemle göstermesidir. Ahlaki karar ve davranış; özgürlüğün, sorumluluğun, vicdanın, aklın ve ahlak yasalarının birlikte uyumlu çalışması sonucu gerçekleşir.

* Ahlaki davranışın oluşması için iki temel koşul birlikte gereklidir: Birincisi; ahlaki davranış, “istemli ve bilinçli” olmalıdır. Bir davranış; insanın isteği doğrultusunda, yani onun arzusu doğrultusunda gerçekleştiği sürece ahlaklı bir davranış olur. İnsanın, isteğiyle yaptığı davranışın bilincinde de olması gerekir. Çünkü bilincinde olmak, onun sonuçlarını ve ne için yaptığını bilmeyi gerektirir. İkincisi; ahlaki davranış “özgür iradeye dayalı” olmalıdır. İstemli ve bilinçli bir davranış anacak özgür olunduğu zaman mümkündür. Bu nedenle hiçbir zaman zorlama ve dış baskı olmadan bireyin yalnızca kendi özgür iradesiyle gerçekleştirdiği davranış ahlaki bir davranış olur.
Erdem Nedir?
Bu test, ahlaki değerlerinizin ne kadar erdemli olduğunu ölçmek için hazırlanmıştır. Testi etkili kılmak için aşağıya doğru mümkün olduğunca yavaş gidin.
Test sadece bir sorudan ibaret. Haydi başlayalım:
“Çok okunan bir gazetenin foto muhabirisiniz. Yaşadığınız bölgede fırtına sonrası sel baskınları yaşanıyor. Siz yüksekçe bir köprüden bu korkunç afetin fotoğraflarını çekmektesiniz. Çevrenizdeki her şeyi sel sulan sürükleyip götürüyor. Birdenbire yolda sularla boğuşan bir otomobil görüyorsunuz. Fotoğraf makinesini, otomobili sürmeye çabalayan adama tutup görüntüyü yaklaştırdığınızda onu tanıyorsunuz. Bu adamın ünlü bir kişi olduğunu görüyorsunuz. Ünlü bir kişiyi fark etmekle aynı anda suların onu yutmak üzere olduğunu da fark ediyorsunuz.”
İki seçeneğiniz var:

1. Tedbir olarak yanınızda getirdiğiniz dağcı ipini atarak onu kurtarmayı denemek: Böylece ünlü kişiyi kurtarmış olduğunuz için bir kahramanlık madalyası alabilirsiniz.

2. Yılın fotoğrafçısı seçilmenizi sağlayacak bir "O An" fotoğrafı çekebilirsiniz. Bu yüzden bir anda mesleğinizin zirvesine çıkabilirsiniz. Eğer bu ikilemden birini seçmek için sonuçta kazanacağınız çıkarları karşılaştırmışsanız, sizin ancak adınız "Erdem" olabilir.
Siz olsaydınız hangisini tercih ederdiniz?

Bir milletin ahlaki dişleri gibidir. Çürüdüğü nispette acısı hissedilir”



Bernard Shaw
Ahlak olmayan bir yerde, kanun hiçbir şey yapamaz”

Napolyon Bonabarte
Bütün cihanı araştırdım, güzel ahlaktan daha üstün bir liyakat bulamadım.”

Mevlana
3. İYİ VE KÖTÜ NEDİR?
* İyi ve Kötü
Hadi hayal edelim: Seni görünmez yapacak sihirli bir yüzüğe sahipsin. "Ne yaparsın, ne yapmazsın? Başkalarının mülkiyetine, mahremiyetine, sırlarına, özgürlüğüne, onuruna, yaşamına saygılı olmaya devam eder miydin?" Kimse senin yerine cevap veremez. Bu soru yalnızca ve tümüyle seni ilgilendirir. Kendini görünmez kılabilseydin bir masuma hüküm giydirtmeyi, bir arkadaşına ihanet etmeyi, bir çocuğa acı çektirmeyi, öldürmeyi kabul eder miydin? Eğer görünmez olsaydın ya da sihirli yüzüğe sahip olsaydın, şu an yapmadığın fakat o zaman yapacak olduğun şeylerin çoğu, ahlaktan çok ikiyüzlülüğe aittir; iyi eylemlerden çok, kötü eylemlerdir. Buna karşı, görünmez olduğunda dahi çıkar için değil de yalnızca görev olduğu, yalnızca doğru olduğu, yalnızca iyi olduğu için kendine yasakladığı şey iyidir. Ahlaklılık, iyiyi isteme olarak, sihirli bir yüzüğe, görünmez bir bedene, yenilmez bir güce sahip olduğunda bile boyun eğeceğin vicdani kurallara sahip olmaktır.
Bir mağazadan bir plağı veya bir elbiseyi çalmak istersin. Ama ya bir korumanın gözetimi ya da elektronik bir kontrol sistemi vardır ve sen yakalanmaktan, cezalandırılmaktan, kınanmaktan korkarsın. Böylece çalmaktan vazgeçersin. Bu ahlaklılık yani iyi davranma değildir; bu bir hesaptır, bu bir önlemdir. Korku, erdemin karşıtıdır; korkuyla yapılan iyilik değildir; korku ihtiyatlı davranmayı öğütler. Ahlak, yalnızca kendi vicdanına yöneliktir. Üstelik ötekinin niyetini, eksikliklerini veya neyi hak ettiği kim bilebilir? Bencil miydin, alçak mıydın, başkasının zayıflığından veya dara düşmesinden yararlandın mı, yalan mı söyledin, çaldın mı, taciz ettin mi? Bunları sen biliyorsun.

Şu veya bu eylemin iyi mi yoksa kötü mü olduğunu mu merak ediyorsun? Eğer herkes senin gibi davranırsa, ne olacağını sor kendine.
OKUMA PARÇASI: İYİ Mİ KÖTÜDÜR YOKSA KÖTÜ MÜ İYİDİR?

"Victor Hugo'nun Sefiller isimli romanının başkahramanı Jean Valjean'ı düşünün. Jean Valjean başından bir olay geçene kadar sefil, yoksul bir yaşam sürer, hırsızlık yapar, çeşitli suçlar işler. Böyle bir yaşamı olan Jean Valjean hapisten yeni çıktığı bir sırada, soğuk bir gece, perişan bir durumda, geldiği kentin rahibinin kapısını çalar, yatacak yeri olmadığını söyler. Rahipten o gece evde kalmasına izin vermesini ister. Rahip soru sormadan onu evine alır... Ama sabaha doğru Jean Valjean, rahip daha uyanmadan önce, onun gümüş takımını çalar ve evden kaçar. Yolda bir polis onu yakalar ve Jean Valjean'ia birlikte rahibe gidip, bu kişiyi onun gümüşleriyle yakaladığını söyleyince, rahip, "ona bu gümüşleri ben verdim" der, yani rahip yalan söyler. Rahibin bu yalanı Jean Valjean'ın yaşamında bir dönüm noktası oluşturacak, zamanla kendisi sefilleri koruyan bir insan, kentin belediye başkanı olacak ve dürüstlüğü bir başka olayda sınandığında, her şeyi göze alarak geçmişteki yaşamına ilişkin doğruyu söyleyecek.


Bu olayda rahip yalan söylemiştir. Rahibin bu yalanı 'kötü' müdür?"

4. ERDEMLİ YAŞAM NEDİR?


  • ERDEM: Her zaman ve sürekli olarak iyi olma eğilimi, iyi ve doğru eylemlerde bulunmaya yatkın olma durumudur. İnsan iradesinin gerektiği zaman büyük özverilerde bulunma ve önemli engelleri aşma pahasına iyilik uğruna hareket etme gücüdür. Sözcüğün felsefede kullanılışı Sokrates ile başlar ve değişik düşünürler tarafından değişik anlamlarda kullanılır.

  • ADALET: Bir toplumda değerlerin, ideallerin, erdemin somutlaşmış, hayata geçirilmiş olması durumudur. Herkesin hak ettiği ödül ya da cezayla karşılaşması hâlidir. Bu ahlak ilkesi; doğruluk, dürüstlük, tarafsızlık, uygun ve doğru muamele biçiminde karşımıza çıkar.

  • CESARET: Yüreklilik, yiğitlik anlamına gelir. Kişiye, bir tehlikeyi korkmadan göğüsleme imkânı veren eylem tarzıdır. Yunan felsefesinde bilgelik, adalet ve ölçülülükle birlikte temel erdemler arasında sayılmıştır.

  • ÇALIŞKANLIK: Bir sonuç elde etmek, bir ürün ortaya koymak için güç harcayarak yapılan etkinliktir. İnsanlık tarihine baktığımızda büyük işleri bu özelliğe sahip, azimli insanların başlattığını görürüz. Kıtaları birleştiren, köprülerden, insanın evreni keşfetmek için yaptığı uzay yolculuklarına kadar bütün insan eylemleri sözü edilen değerin yaşama geçirilmesi sonucudur ve bunlar birer ahlaki eylemdir. Başarı için başka alternatifler de bulunabilir ama bunların hiçbiri o kadar değerli ve sonuç alıcı değildir. Diğer alternatifleri seçmek, kolay yoldan başarı elde etmek de mümkündür ancak bu tür kazanımlar kalıcı ve uzun ömürlü olmaz.

  • DOĞRULUK: Ahlaki değer ve ilkelere uygun davranma durumudur.

  • ÖLÇÜLÜLÜK: Hiçbir şeyde aşırıya kaçmama, orta yolu izleme durumunu ifade eder.

Geçmişten günümüze kadar birçok düşünür "Erdemli bir toplum nasıl oluşturulabilir?" sorusuna cevap aramışlardır.




  • Sokrates, "devletin tanrılarını tanımadığı" ve "gençlerin düşüncelerini bozduğu" gerekçesiyle ölüme mahkûm edildi. Beş yüz kişilik jürinin yarıdan biraz fazlası tarafından suçlu bulundu. Af dilenebilirdi ya da en azından Atina'yı terk etmek suretiyle paçayı kurtarabilirdi. Ama öyle yapmış olsaydı "Sokrates" olmazdı. Gerçek şu ki o, vicdanını ve doğruluğu, kendi hayatının önüne koydu. En yakın arkadaşlarının yanında bir kupa baldıran zehri içti. Ve yığılıp öldü. Sokrates'in ölümü, Atina için bir aydınlık oldu. Erdemi yeniden öğrendiler Sokrates'ten Atinalılar.




  • Platon’a göre erdem; “aşırıya kaçmamak yani ölçülülük, cesaret, bilgelik ve adalettir.” Platon’a göre erdemler, insan ruhunun üç özelliğine de karşılık gelerek var olurlar.

İnsan ruhunun birinci özelliği “arzu”dur.

Bu özelliğiyle ruh, maddi şeylere yönelerek onlardan zevk almaya çalışır.

Örneğin; lezzetli yemekler, güzel elbiseler, evler arzular.

Ruhun bu özelliğine karşı var olan erdem “ölçülülük”tür. Ruh, arzu özelliğini ölçülü biçimde kontrol ederse ne kendine nede başkalarına zarar verir. O halde arzuların iyi olması, ölçülü olmakla gerçekleşir.



Ruhun ikinci özelliği “yaşam”dır.

Yaşama karşılık gelen erdem ise “cesaret”tir. Cesaret aklın egemenliğini benimseyerek hareket etmektir. Kısaca aklın önerdiği şeyi yaparak, bedenin önerdiği anlık ve geçici durumlara boyun eğmemektir.



Ruhun üçüncü özelliği ise “akıl”dır.

Aklın erdemi ise “bilmek”tir. Aklın bilme özelliği ile diğer özellikleri ve erdemleri uyumlu olarak yönetmesi sonucu “adalet” erdemi oluşur. O halde, adil insan, ruhun üç özelliğini uyumlu ve birbirleriyle tam ilişki içinde tutan insandır.



  • Aristoteles, Platon’un erdemlerini kabul etmekle birlikte en çok değer verdiği erdem “ölçülülük”tür. Aristo’ya göre, her şeyin orta yolu insan için iyi ve erdemli olandır. Orta yol, herhangi bir şeyin ne fazlasını ne de azını istemektir. Örneğin; gece karanlığında mezarlıktan geçmek, gözünü budaktan esirgememek, gereksiz atılganlık yapmak cesaret değildir. Cesaret, nerede ne yapacağını bilmektir. Aristo’ya göre; “erdemli eylem, ruhun akla göre davranmasıdır.” Böyle davranışlar insanı mutlu yapar. Mutluluk ahlakını savunan Aristo için erdemler övülen huylardır. Bireyin akla dayanarak düşünmesi ve karakter geliştirmesiyle elde edilen tüm iyi ve güzel huylar; yani erdemler aklın orta yolu bulmasıyla en iyiyi amaçlayan bilgisel ve düşünsel karakterlerdir.

Gerektiği zaman, gereken şeyleri, gereken kişilere karşı, gerektiği için, gerektiği kadar yapmak iyidir ve erdemdir.”



  • Farabi; “Erdemli Şehir” adlı eserinde “erdemli bir toplumun halkı ve yöneticisiyle bir bütün olarak erdemli davranışlar sergileyen insanlardan oluşturulabileceğine, insanın ancak erdemlerle donatıldığında gerçekten mutlu bir yaşam sürebileceğini ileri sürmüştür.”




  • Kant ise şöyle diyordu: Yalnızca cennet sevdası veya cehennem korkusuyla iyi davranan bir mümin, erdemli olamaz. Sadece bencil ve ihtiyatlı olur. Yalnızca kendi kurtuluşu için iyilik yapan biri kurtulmuş ve iyi değildir. Kendin de dâhil olmak üzere, herkes için geçerli olan bir kurala uymak iyidir, uymamak kötü. İyi olan eylem, bu ilkenin gerektirdiği ödevi koşulsuz olarak gerçekleştirmektir. "Çalmayacaksın!" mı diyor ilke, herkesin çaldığı bir ortamda bile çalmamak iyidir. "Hiç kimse çalmıyor, ben de çalmamalıyım." derseniz, iyi eylemde bulunmuş olmazsınız.


"Sen, sen ol!”

- Doğruyu söyle! Güç durumda kalmamak için değil, ne olursa olsun; zarar görsen de, acı çeksen de, hatta hayatına mal olsa bile doğruyu söyle.

- Yardımsever ol! Saygınlığının artması için değil, sevap kazanmak için değil, yarın başkaları da sana yardım edebilir düşüncesiyle değil, sen hep yardımsever ol.

[Kant]
* Ahlak İle Hukuk Arasındaki İlişkinin Ne Olduğu Sorusu:
- Hukuk; insanın içinde yaşadığı toplumda nasıl davranması gerektiğini gösteren kurallar sistemidir. Hukuk kuralları; insanlara toplumsal hayatlarında yol göstermek ve onların canlarını ve mallarını korumak için oluşturulmuştur.

Ahlak kuralları da; bir insanın davranışlarına yön verme, iyiyi ve kötüyü gösterme, mutluluğa ulaşma yollarını gösterir. Bu açıdan bakıldığında ahlakın hukuka göre her zaman bir önceliği vardır. Hukuk kuralları çoğunlukla o toplumdaki ahlak kurallarına uygun şekilde oluşturulur. Toplumun benimsediği ahlak kurallarına uygun olmayan hukuk kuralları barışı ve huzuru sağlayamaz. Hukuk kuralları ahlaka dayanmalıdır. Ancak bazen de ahlaken kötü olan bir davranış kanunen yasak olmayabilir. Örneğin; bazen büyük şirketlerin haksız rekabet oluşturacak şekilde küçük esnafları zor durumda bırakacak şekilde hareket etmesi kanunen yasak olmasa bile ahlaken kötü bir yaklaşımdır. Örneğin; pijama ile sokağa çıkmak kanunen yasak değildir ama ahlaken kötüdür.

5. NE KADAR ÖZGÜRÜZ?
Bizler doğduğumuz andan itibaren bir takım davranışlarda bulunuruz. Bu davranışlarımızın nasıl gerçekleştiği konusu ahlak felsefesi için önemli bir problemdir. Çünkü gerçekleştirdiğimiz birçok davranış ahlaki olarak nitelendirilemez.

Bir davranışın ahlaki olması, birtakım şartları taşımasına bağlıdır.

Bu şartlardan biri kişinin davranışta bulunurken iradesi ile seçim yapabilmesi yani özgürlük, diğeri ise özgür olarak yapılan seçimin sonuçlarının üstlenilmesi yani sorumluluktur.
İnsanın eylemde bulunurken özgür olup olamayacağı, özgür olabilirse ne kadar ve hangi şartlarda olabileceği sorusu ahlak felsefesinin cevap aradığı bir soru olarak karşımıza çıkar.
Bu sorulara ilişkin felsefe tarihinde birçok farklı cevaplar verilmiş, bu cevapların oluşturduğu temel görüşler “determinizm, indeterminizm, otodeterminizm, liberteryanizm ve fatalizmdir.”
1. Determinizm: Belirlenimcilik. Deterministlere göre, insanın istekleri ve davranışları içten ve dıştan gelen nedenlerle belirlenmiştir. Ne verilen kararlar özgürcedir ne de gerçekleştirilen eylemler.
2. Liberteryanizm: Sözcük olarak otoriterliğin karşıtı olarak kullanılır. Bireyin doğuştan getirdiği yaşama hakkı, inanç ve vicdan özgürlüğü, özel yaşamın gizliliği gibi hak ve özgürlüklerine önem veren bir görüştür. Bireysel özerkliği savunur. Bireylerin davranışlarında hiçbir toplumsal kısıtlamanın olmaması gerektiğini savunan siyasi bir ideolojidir. Yapılmaması gerekenler listesinin dışındaki her davranış liberteryenlere göre meşrudur.
3. İndeterminizm: Belirlenimsizcilik. Ne doğada bir belirlenmişlik vardır ne de insanın duygu, düşünce, istek ve eylemlerinde. Bu yüzden insan yaptıklarında özgürdür. İndeterminizm ile istenç özgürlüğü uyumludur. İnsan davranışlarını belirleyen, etkileyen, sınırlandıran hiçbir etki mevcut değildir yani özgürdür. Bu nedenle kişi sınırsız bir özgürlük içerisindedir. Bu da kişiyi davranışlarından ötürü sorumlu kılar. Sonuçta kişi ahlaki bir davranış sergiler. Bunu engelleyen hiçbir güç bulunmaz.
4. Otodeterminizm: Özbelirlemecilik. Kişi, bilgi ve deneyimiyle kendini geliştirdiği oranda özgürdür. Otodeterminizme göre bilmek özgürlüktür, daha çok bilmek daha çok özgürlüktür. Davranışı belirleyen birtakım etkenler olsa da özgürlük kişisel olarak elde edilebilir. Bu, kişinin ahlaki bir özerklik içerisinde olduğu görüşüdür. İnsan, sağlam bir kişilik oluşturabilmişse ve iyi bir bilgi birikimine sahipse özgürdür. Buna göre; kişilikleri gelişmiş olanlar, gelişmemiş olanlardan daha özgürdür.
  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©anasahife.org 2016
rəhbərliyinə müraciət