Ana səhifə

AZƏrbaycan fəLSƏFƏ VƏ sosial-siyasi elmlər assosiASİyasi (afse a) FƏLSƏFƏ və sosial-siyasi elmlər elmi-nəzəri jurnal


Yüklə 1.83 Mb.
səhifə1/14
tarix01.05.2016
ölçüsü1.83 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


AZƏRBAYCAN FƏLSƏFƏ VƏ SOSİAL-SİYASİ ELMLƏR ASSOSİASİYASI

(A F S E A)



FƏLSƏFƏ



sosial-siyasi elmlər


elmi-nəzəri jurnal



PHILOSOPHY and

SOCIAL-

POLITICAL

SCIENCES

ФИЛОСОФИЯ
и
СОЦИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКИЕ
НАУКИ



Bakı - 2009




Redaksiya Şurası:

Akademik Ramiz Mehdiyev (red. şurasının sədri),
akademik Fuad Qasımzadə, prof. Anna-Tereza Timineçka (ABŞ),

prof. Kənan Gürsoy (Türkiyə), prof. Korkut Tuna (Türkiyə),

prof. Ş.Teoman Duralı (Türkiyə), akademik V.A.Lektorski (Rusiya),

prof. David Evans (İngiltərə), prof. Əbdümalik Nısanbayev (Qazax­stan), prof. Rəbiyyət Aslanova, prof. Rəfiqə Əzimova, prof. Əli Həsənov,

prof. A.N.Çumakov (Rusiya), f.e.d. Könül Bünyadzadə (məsul katib),

Prof. Səlahəddin Xəlilov (baş redaktor).
AFSEA-nın və Redaksiyanın ünvanı:

Bakı AZ1014, Bülbül prospekti, 33

Tel.: (994-12) 498-17-45

Faks: (994-12) 598-13-01


E-mail: jurnal@felsefedunyası.org

ISSN 1810-9047


©AFSEA, 2009

©Azərbaycan Universiteti, 2009
MÜNDƏRİCAT


REDAKSİYA ŞURASINDAN
Ramiz MEHDİYEV – Ön söz əvəzi: Şərq-Qərb: fəlsəfələrin dialoqu 5

Aİda İmanquliyeva – 70
Böyük şərqşünas alim və mütəfəkkir: həyat və yaradıcılığına dair 9

Səlahəddin XƏLİLOVAida İmanquliyeva yaradıcılığında Şərq və Qərb

düşüncə tərzlərinin vəhdəti ideyası 11



Müasir Dünyada yeni düşüncəyə ümumİ baxış
Rəbiyyət ASLANOVAYeni zaman və humanitar düşüncə mədəniyyəti 28

Fazil MUSTAFA – Azərbaycanda modern düşüncənin informasion cəmiyyətə

transformasiya problematikası 39



Erdinc YAZIÇI – Formalaşma dövründən kimliyə modern türk

düşüncesi (türk dilində) 52



Əbülhəsən ABBASOVDünya problemləri: fəlsəfənin verə biləcəyi töhfə 61

Vəsilə HACIYEVA – Azərbaycançılıq və türkçülük milli ideologiya sistemində 76

Bəhram HƏSƏNOV – XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Anadolu və Azər-

baycan türklərinin modernləşmə modelləri və müasir dövr 83



fəlsəfə tarixi
Könül BÜNYADZADƏ – Orta əsrlərdə İslam Şərqində kamil insan problemi 91

MƏDƏNİ-mənəvi dəyərlər
Erkin U.BAYDAROV – Qloballaşma prosesində Orta Asiya dövlətlərinin

inkişafının sosio-mədəni aspekti 105



Əbülfəz SÜLEYMANOV – Müasir Azərbaycan cəmiyyətində ailənin reproduktiv

funksiyasının sosioloji təhlili 114


RƏYLƏR
Səlahəddin XƏLİLOVQloballaşma və bütöv bəşəriyyət ideyası. А.Н.Чумаков.

«Глобализация. Контуры целостного мира», М.,

Проспект, 2009 125

Nəbi MEHDIYEVFelsefe: tarih ve çağdaş dönem. S.Halilov. “Doğu’dan

Bati’ya felsefe köprüsü,” İstanbul, Ötüken, 2008 129
ELMİ-FƏLSƏFİ HƏYAT
Günümüzdə İbn Xəldun düşüncəsi və sosial elmlər 135

Heydər Hüseynov – 100 136

Fəlsəfəyə münasibəti aktuallaşdıran nədir? 137

Transsendentliyə yenidən baxış 145

Elm adamlarının mobilliyi, beynəlxalq elmi ictimaiyyətə inteqrasiyanın

bir mexanizmi kimi 145


FƏLSƏFİ ESSELƏR 147
FƏLSƏFİ ETÜDLƏR 166
TƏRCÜMƏLƏR
Cəmaləddin ƏFQANİ – Fəlsəfənin faydaları 179

Məhəmməd İQBAL – İnsan “mən”i, onun azadlığı və əbədiliyi? 193

YENİ NƏŞRLƏR 218


СОДЕРЖАНИЕ 222
Table of Contents 224

Редаксийа Шурасындан


Ön söz əvəzi:
Şərq və Qərb:

fəlsəfələrin dialoqu

Müasir fəlsəfə dedikdə, təəssüf ki, əsasən Qərb fəlsəfəsi nəzərdə tu­tu­lur. Zər­düş­ti­lik və Hind-Çin fəlsəfəsi bir qayda olaraq qədim dövrə, İslam dün­yası fəl­sə­fəsi orta əsrlərə aid edilir. Bu fəlsəfi təlimlərin müasir fəlsəfi sis­temlərin strukturunda öz əksini tapıb-tapmaması məsələsi isə xüsusi bir təd­qiqatın predmetidir.

Çağdaş dövrdə elmi-fəlsəfi fikrin ən son nailiyyətlərini ehtiva edən ye­ni fəlsəfi sis­temlərin keçmişlə varislik əlaqəsi daha çox dərəcədə qədim yu­nan fəl­sə­fə­si ilə bağlılıqda öz əksini tapır. Məsələn, Haydegger yunan fəl­sə­fəsini də müasir Qərb fəlsəfəsinin tərkib hissəsi hesab edir. Başqa söz­lə, son döv­rün tədqiqatları göstərir ki, fəlsəfə inkişaf etdikcə, qədim Hind-Çin tə­limlərinin, habelə orta əsrlərə aid olan təsəvvüf fəlsəfəsinin bir sı­ra ide­ya­la­rı yenidən aktuallaşır. Hətta belə təəssürat yaranır ki, ən müasir fəl­sə­fə üzü­­nü daha çox Şərqə tutmuşdur. Ruhla, insanın daxili aləmi ilə bağ­lı təd­qi­qat­ların artması, vaxtilə fəlsəfədən ayrılmış psixologiyanın yeni­dən fəl­sə­fi prob­lemlərə qayıtması və ruhun müasir təbiətşünaslığın ən yeni nai­liy­yət­ləri ba­­zasında bir daha nəzərdən keçirilməsi, bir tərəfdən teologiya və din­­şü­nas­lıq­la, digər tərəfdən də, ənənəvi Şərq fəlsəfəsi ilə ümumi cəhətləri ar­­tırır; biz Şərq ilə Qərbin nisbi müstəqil inkişaf yollarının yenidən kə­sişməsinin şahidi oluruq.

Bu ilin may ayında Bakıda keçirilən “Müasir dünyada yeni düşüncəyə ümumi baxış” mövzusunda beynəlxalq konfransın məqsədlərindən biri də Şərq təfəkkür ənənələrinin, xüsusən türk düşüncəsinin müasir fəlsəfi və ide­o­­loji sistemlərdə yeri və rolu məsələlərini işıqlandırmaq idi. Aparılan mü­za­ki­rələr göstərdi ki, milli düşüncənin ancaq keçmiş dövrə, orta əsrlər çağına aid edilməsi, müasirliyin isə yalnız Qərb düşüncəsi ilə eyniləşdirilməsi hal­la­rı geniş yayılmışdır və çağdaş ictimai şüur da sanki bununla razılaşmışdır. Tür­kiyə filosofları öz ölkələrində müasir fəlsəfə adı altında məhz Qərb fəl­sə­fi təlimlərinin tədris olunduğunu, milli fəlsəfi fikrin isə ancaq “fəlsəfə ta­ri­xi” və “islam fəlsəfəsi” kurslarına daxil edildiyini bildirdilər. Analoji və­ziy­yət bizdə də vardır. Ona görə də, fəlsəfi konsepsiyalarda varislik məsə­ləsinin araşdırılması bu gün bizim üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Şərq və Qərb düşüncə tərzlərinin və fəlsəfi fikir ənənələrinin qarşılıqlı su­­rətdə öyrənilməsi – fəlsəfi komparativistika indi bütün dünyada çox ak­tu­al­dır. Əlamətdar hal­dır ki, bu günlərdə 70 illik yubileyini təntənə ilə qeyd et­diyimiz professor Ai­da İmanquliyeva Azərbaycanda ədəbi-bə­dii və fəlsəfi komparativis­ti­ka­nın, habelə Şərq-Qərb sivilizasiyalarının və mil­li mədəniy­yət­lərinin mü­qa­yi­sə­li və sistemli şəkildə tədqiqinin əsasını qoy­­muşdur. Ona gö­rə də, Aida xa­nı­mın yubileyi tədqiqatçıların diqqətini bir da­ha Şərq-Qərb prob­lema­ti­ka­sı­na və fərqli dünyagörüşlərinin əlaqəsi və sin­te­zi məsələlərinə yö­nəldir. Jur­na­lımızın bu sayında da A.İmanquliyeva haq­qın­da yazılmış mə­qa­lələrdə fəlsəfi fik­rin vəhdəti problemi geniş şəkildə işıq­lan­dırılmışdır. Aida xanımın bütün ya­radıcılığı Şərq və Qərb dü­şün­cə­lə­ri­nin, təfəkkür tərzlərinin, ruh və təbiət, ide­al və ger­çək­lik arasındakı mü­na­si­bətin, po­e­tik vüsətlə rasional idrakın qar­şılıqlı əla­qə­si­nə həsr olunmuşdur. Düz­dür, o, tədqiqat predmeti olaraq ərəb mü­ha­cir ədə­biy­yatını götürür, lakin ədə­­biy­yat­şünaslıq məsələləri ilə ki­fa­yətlən­mə­yə­rək, fəl­səfi problemlərə də mü­ra­ci­ət edir ki, bütün bu mə­qam­lar jur­na­lımızda öz ək­sini tapmışdır.

Aida İmanquliyevanın 70 illik yubileyi ilə əlaqədar oktyabrın 9-dan 11-dək müddətdə keçirilməsi nəzərdə tutulan tədbirlər sırasında böyük sufi mütəfəkkiri İbn Ərəbinin fəlsəfi təliminə həsr olunmuş beynəlxalq elmi sim­po­ziumun ölkəmizin fəlsəfi ictimaiyyəti üçün xüsusi əhə­miyyəti vardır. Bu tədbir, heç şübhəsiz, Azərbaycanda təsəvvüf ideyalarının daha geniş yayılmasına və dərindən mənimsənilməsinə kömək edəcəkdir.

İbn Ərəbinin təlimi islam fəlsəfəsi tarixinin ən parlaq səhifələrindən bi­ridir. Onun ideyaları təkcə fəlsəfə kontekstində deyil, həm də sivi­liza­si­yaların dialoqu, din­lər­ara­sı münasibət, tolerantlıq baxımından böyük dəyərə ma­likdir. Belə ki, onun təlimində vəhdət ideyasının önə çəkilməsi müxtəlif din­lərdəki təfərrüatlardan abstraksiya olunmağa, vahid dini idealın forma­laş­masına imkan yaradır. Mərkəzi ofisi Oksfordda yerləşən Mühyid­din İbn əl-Ərəbi cəmiyyətinin fəaliyyəti də xalqlar arasında dostluq müna­si­bət­lə­ri­nin formalaşmasında fəlsəfənin imkanlarından istifadə olunmasına əsas­lanır. Bü­tün dünyada sülhü və məhəbbəti tərənnüm edən bu təlim sülhsevər bey­nəl­xalq siyasi kursla çox gözəl səsləşir. İndi dünyanın bir çox ölkələrində İbn əl-Ərəbi cəmiyyətinin filialları açılmışdır. “Məhəbbətdir ən böyük din” te­zisinin həm islam, həm də xristian dünyasında tərəfdarları getdikcə art­maq­dadır. Ölkəmizdə keçirilən İbn Ərəbi simpoziumunun materialları da jur­nalımızın növbəti sayında öz geniş əksini tapacaqdır. Ümidvarıq ki, sim­po­zium ölkəmizdə Şərq fəlsəfəsinə dair tədqiqatların daha intensiv şəkildə apa­rılmasına təkan verəcəkdir.

Jurnalımızın “Mədəni-mənəvi dəyərlər” rubrikasında dərc olunan mə­qa­lələrdə ictimai ger­çəkliyin aktual problemləri araş­dı­rıl­mış, mənəvi həya­tı­mı­zın mühüm səhifələri vərəqlənmiş, ailə mü­na­sibətləri təh­­lil edilmiş, müa­sir Azərbaycan ai­ləsinə və onun cə­miy­yət kon­teks­tində dəyərləndirilməsinə ge­niş yer verilmişdir.

Qazaxstan və Türkiyədən olan müəlliflərin məqalələri tərcümə edil­mə­dən, rus və türk dillərində çap olunur ki, bu da bir tərəfdən bizim jurnalın çox­dilli olmasından, digər tərəfdən də, xarici ölkələrdə də oxuculara malik olması faktını nəzərə almağımızdan irəli gəlir.

Elmi-fəlsəfi həyat bölməsində öz əksini tapan məlumatlar ölkəmizdə fəl­səfi fikrin canlanmasından, azərbaycanlı fəlsəfəçilərin beynəlxalq miq­yas­da fəallığının artmasından xəbər verir. Alimlərimizin Belçikada keçirilən Ümumdünya Fenomenologiya Konqresində, Türkiyədə keçirilən İbn Xəldun simpoziumunda fəal iştirak etməsi, Sankt-Peterburqda (Rusiya) elmin mo­bil­liyinə dair debatlarda təmsil olunmaları deyilənləri bir daha təsdiq edir. Azər­baycanın görkəmli filosofu və ictimai-siyasi xadimi Heydər Hüsey­no­vun 100 illik yubileyi ilə əlaqədar keçirilən elmi konfrans və bu barədə küt­ləvi informasiya vasitələrində açılan müzakirələr isə indi ölkəmizdə yubiley mərasimlərinin formal keçirilmədiyini və bu hadisələrin geniş ictimaiyyətin diqqət mərkəzində olduğunu göstərir.

Jurnalımız öz ənənəsinə sadiq qalaraq görkəmli filosofların əsərlə­rin­dən tərcümələrin çapını davam etdirir. Bu sayımızda Cəmaləddin Əfqaninin “Fəl­səfənin faydaları” və Məhəmməd İqbalın “İnsan “mən”i, onun azadlığı və əbədiliyi” adlı əsərləri ilk dəfə olaraq Azərbaycan dilində işıq üzü görür.

Son vaxtlar AFSEA-nın fəaliyyətində müxtəlif fəlsəfi əsərlərin di­li­mi­zə tərcüməsi işinə diqqət artmışdır. Lakin məqsəd sadəcə tərcümə deyil. Bu yeni bazada terminologiya yenidən dəqiqləşdirilməli və bu əsərlərin geniş müzakirələri təşkil olunmalıdır.

Beləliklə, jurnalın bu sayının əsas ideya istiqamətini Şərq fəlsəfi fikir ənə­nələrinin tədqiqi, yaşadılması və bərpa edilməsi, müasir fəlsəfi fikrin struk­turunda onların iştirak məqamlarının aşkarlanması, Şərq ilə Qərb ara­sında fəlsəfi mükalimə üçün baza yaradılması təşkil edir.

Prezident İlham Əliyevin dediyi kimi, Azərbaycan Şərq ilə Qərb arasında sadəcə körpü olmayıb, bu fərqli mədəniyyətləri özündə üzvi surətdə birləşdirən və bununla daha da zənginləşən bir məmləkətdir. De­məli, burada yaranan fəlsəfi təlimlər də daha universal, daha tolerant olmalı və öz sinkretikliyi ilə səciyyə­lən­məlidir.




Рамиз МЕЩДИЙЕВ

АФСЕА-нын президенти,

Редаксийа Шурасынын сядри, академик


Aida İmanquliyeva – 70




Aida Nəsir qızı İmanquliyeva 1939-cu il oktyabrın 10-da Bakı şə­hə­­rin­də ziyalı ailəsində anadan ol­muş­­dur. Ata­­sı görkəmli jurnalist, pe­da­qoq, əmək­dar elm xadimi Nəsir İma­n­qu­liyev Azər­bay­­can mət­buatı­nın bü­növ­­rəsini qoyan­lar­­dan biri ol­muş, uzun müddət "Bakı" və "Ba­ku" qə­zet­lə­rinin baş redaktoru i­ş­­­­­lə­­mişdir. Ana­sı Gövhər İman­qu­li­ye­va (Sul­­tanzadə) Şamaxıda əsilzadə ai­lə­sin­də anadan olmuşdur. Aida İman­quliyeva 1957-ci ildə Bakı şəhərinin 132 saylı or­ta məktəbini qızıl me­dal­la bitir­miş, həmin ildə Azərbaycan Dövlət Uni­ver­si­te­tinə daxil ol­­­muş, 1962-ci ildə universitetin şərq­şünaslıq fakültəsinin ərəb filo­lo­gi­ya­­sı böl­məsini bitmirdir. Sonra həmin universitetin Yaxın Şərq xalq­ları ədə­biy­­yatı tarixi kafedrasının aspirantı olmuş, daha sonra SSRİ EA Asi­ya xalqları înstitutunun aspiranturasında təhsil almışdır.

1966-cı ildə namizədlik dissertasiyası müdafiə edən Aida İman­qu­li­ye­va Azərbaycan EA Şərqşünaslıq institutunda işə başlamışdır. 1973-cü ildən baş elmi işçi, 1976-cı il­dən ərəb filo­logiyası söbəsinin müdiri, 1988-ci ildən el­mi işlər üzrə direktor muavini və 1991-ci ildən öm­rü­nün sonunadək Azər­baycan EA Şərqşünashq İnstitutunun direktoru və­zifələrində çalışmışdır.

Aida xanım İmanquliyeva 1989-cu ildə Tbilisi şəhərində müvəffə­qiy­yət­lə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmiş, ilk azərbaycanlı qadın-ərəb­şünas elmler doktoru olmuş bu ixtisas üzrə professor adı almışdır.

3 monoqrafıya ("Mixail Nüaymə və "Qələmlər birliyi", M.,1975; "Cüb­­ran Xəlil Cübran" B., 1975; "Yeni ərəb ədəbiyyatı korifeyləri", B., 1991) və 70-dən artıq elmi məqalənin mü­əllifi olan A.N.İmanquliyeva Şərq filologiyası sahəsində yazıl­mış bir çox elmi əsərlərin redaktoru olmuşdur. Azər­­baycan EA Şərqşünaslıq İnstitutunda fəaliyyət göstərən "Asiya və Af­ri­ka xarici ölkələri ədəbiyyatları" ixtisası üzrə müdafiə şurasının sədri olmuşdur.

Prof. A.N.İmanquliyeva Azərbaycan şərqşünaslıq elmini dəfələrlə ya­xın və uzaq xarici ölkələrdə (Moskva, Kiyev, Poltava, Sankt-Peterburq, Ham­burq, Halle və s.) təmsil etmişdir.

Aida İmanquliyeva elmi-təşkilati fəaliyyətində yüksək ixtisaslı ərəb­şü­nas kadrların hazırlanmasını diqqət mərkəzində saxlamışdır. Onun rəh­bər­lik etdiyi "ərəb fılologiyası" söbəsində qısa müddətdə 10-dan artıq na­mi­zəd­lik dissertasiyası müdafiə edilmişdir.

Aida İmanquliyeva Ümumittifaq Şərqşünaslar Cəmiyyətinin Rəyasət He­yətinin, Şərq ədəbiyyatlarının tədqiqi üzrə Ümumittifaq Koordinasiya Şu­ra­sının və Yazıcılar Birliyinin üzvü olmuş­dur.

O, uzun illər pedaqoji fəaliyyətlə səmərəli məşgul olmuş, ADU-da ərəb fılologiyası fənnindən mühazirələr oxumuşdur.

Aida İmanquliyeva 1992-ci il sentyabrın 19-da əbədiyyətə qovuş­muş­dur.


Aida İmanquliyevanın yaradıcılığında

Şərq və Qərb düşüncə tərzlərinin vəhdəti ideyası



Səlahəddin Xəlilov

XXI əsrin zaman məsafəsindən baxdıqda, dünyada gedən qlo­­bal pro­ses­­lərin konturları kifayət qədər aydın görünür və mə­­lum olur ki, dün­yanın yeni nizamının formalaşması sivi­li­za­siyaların qar­şı­lıq­­lı əlaqəsinə də fərqli münasibət göstərilməsini tələb edir. XX əs­rin 70-80-ci illərində isə bu yeni ten­­den­siyanın mahiyyətini və üstün is­ti­qa­­mətlərini çox az adam görə bi­lirdi. Bu yenilik, ilk növbədə mə­də­niy­yət müstəvisində baş verən qlo­bal pro­se­s­lə­rin siyasi müstəvidə tə­za­hü­rün­­dən ibarət idi. Dün­yada Şərq və Qərb böl­güsünün aktuallığının art­ma­sı da, məhz bu yeni ten­densiyanın nəticəsi idi.

Azərbaycan əsrlər boyu bir Şərq ölkəsi kimi mövcud ol­du­ğun­dan, azər­­­­bay­canlı alimlər SSRİ-də apa­rı­lan təd­qi­qat­ların əsasən şərq­şü­nas­lıq a­s­pek­­t­lə­rinə cəlb edilirdilər; qərb­şü­nas­lıq və xü­su­sən Şərq-Qərb mü­­na­si­bət­lə­ri­­nin təd­qi­qi isə bizim üçün bir növ yasaq mövzu idi. Belə bir dövr­də Azər­­bay­can­da ilk də­fə məhz Aida xanım İmanquliyeva öz el­mi mü­hi­­tinin əta­lə­tini dəf edərək və öz za­ma­nını qabaqlayaraq ol­duq­­ca ak­tu­al, gə­­lə­cə­­yə yö­nəl­miş bir mövzu ət­ra­fın­da tədqiqatlar apa­rır­dı. Həm də prob­­­lemin o as­pekt­lə­ri ön plana çə­ki­lirdi ki, onlar təkcə Azər­­bay­can­da yox, bütün dünyada an­caq 90-cı illərin axırlarında, iki əs­rin qo­vu­­şu­ğun­­da aktuallaşmış oldu. Təkcə onu qeyd et­mək ki­fa­yət­dir ki, 2000-ci il­­də İran prezidenti Məhəmməd Ha­tə­mi Şərq və Qərb si­­vi­li­za­siya­la­rı­nın dialoqu ide­­ya­sı ilə çıxış edən­də, çox­la­rı bunu bir ye­ni­lik kimi də­yər­ləndirdi. 2001-ci il isə, YUNESKO tə­rə­fin­dən «Si­­vi­li­­za­­si­ya­ların di­a­­loqu» ili ad­lan­dırıldı. Və nə­­ha­yət, neçə il­lər­dən sonra bu prob­lem Ai­da xa­nı­mın qızı, Azər­bay­ca­nın birinci le­di­si, YUNESKO və İSESKO-nun xoş­mə­ramlı səfiri Meh­ri­ban Əli­ye­vanın apar­dı­ğı məq­sədyönlü fə­a­­liyyət nə­ti­cə­sin­də bir daha ak­tu­al­laş­­dı və bu dəfə öl­­kə­miz bu dialoqda tə­şəb­büskar və apa­rıcı tə­rəf kimi çıxış et­di. Məhz bu fəaliyyətin sayəsində Bakı 2009-cu ildə bütövlükdə İslam mə­də­niy­­yətinin paytaxtı elan olundu. Şərq ilə Qərbi birləşdirən İpək Yolunun bərpası işinin təməli Bakıda qo­yul­du­ğu kimi, şəhərimiz “Şərq-Qərb” mövzusunda kino festivalları, incəsənət bay­ramları, beynəlxalq elmi konfranslar üçün də mədəni-mənəvi məbədə çevrildi.

10 iyun 2008-ci ildə Bakıda “Mədəniyyətlərarası dialoqda qa­dın­la­rın ro­lu­nun genişlənməsi” mövzusunda keçirilən Beynəlxalq fo­rum­da­kı çıxışın­da Meh­ri­ban xanım Əli­ye­va bu sahədə qarşıda duran və­zi­fə­lərdən danışdı və auditoriyaya belə bir sualla müraciət et­di: “Görəsən, sivilizasiyalara, xalq­lara və ayrı-ay­­rı insanlara bir-birini eşit­məyə, an­­­lamağa nə mane olur və nə kö­mək ola bilər?”1

Bizcə, bu qarşılıqlı anlaşmaya kö­­mək edə biləcək amillər içə­ri­sin­də ən mü­­hüm­lərindən biri də ədə­biy­­yatlar ara­­sında əlaqədir ki, Aida xa­nımın ya­radıcılığı bu gün də həmin məqsədə xidmət edir.

Sivilizasiyalararası dialoq ideyasının siyasi, iqtisadi və kul­tu­ro­lo­ji müs­təvilərdə üzə çıxması əslində əvvəlcə elmi-fəl­sə­fi və ədəbi-bədii ya­­ra­dı­cı­lıqda aparılan axtarışların nəticəsi idi. Yəni siyasətdə yenicə ak­­­tuallaşan bir problem bədii ya­ra­dı­cı­lıq müstəvisində bir sıra yazıçı-mü­­təfəkkirlər tə­rə­fin­dən hələ XX əs­rin əvvəllərində qaldırılmışdı ki, Ai­da İmanquliyeva da hə­­min ədə­bi-bədii proseslərin XX əsrin so­nun­da kəsb etdiyi ye­ni ictimai-si­yasi mə­­na­nın vacibliyini nəzərə alaraq, bu prob­­­le­mi Azərbaycan şərqşü­nas­lıq məktəbinin mühüm isti­qa­mət­lə­rin­­dən birinə çevirdi. O öz tədqiqat ob­yek­ti kimi Şərq dünyasının Qərb­­də yazıb-yaradan üç böyük mütəfəkki­ri­ni: Cüb­ran Xəlil Cüb­ran, Əmin ər-Reyhani və Mixail Nüayməni seçdi.2 Belə bir se­çim bir tərəfdən pro­fessor A.İmanquliyevanın ilk ixtisasına gö­rə ərəbşünas ol­ması ilə, digər tərəfdən, bu mövzunun ona öz fəlsəfi-romantik ba­xış­larını ifadə etmək üçün daha geniş imkan açması ilə bağlı idi. İdeyaları təd­qiq olunan hər üç şəx­s əslən ərəb öl­kələrindən olub Ame­rika və Av­ro­pa­ya köçmüş, Şərq ru­hu­nu Qərb dü­şüncəsi ilə bir­­ləş­dirmiş in­sanlardır. Mə­sə­lən, Əmin ər-Rey­ha­ninin də, C.X.Cüb­ranın da sa­də­cə ərəb milli kim­li­yini və ya ərəb ədə­biy­ya­­­tı­nı de­yil, bütövlük­də Şərq dünyasını Qərbdə təm­­sil et­mə­lə­ri onların bir çox əsər­lə­rin­də açıq-aydın gö­­rünür.

Əmin ər-Reyhani qadın azad­lı­ğın­­dan, Şərq qadınının taleyi və mü­ba­ri­­zəsin­dən bəhs edərkən əsərinin qəh­­­rə­manı olaraq türk qadınını seçir. Cüb­­­­ran isə öz ide­a­lı kimi, həm Şər­qin, həm də Qərbin ən böyük da­hi­­si olaraq bir ərəb mənşəli şai­ri və ya mü­­­tə­fək­kiri yox, türk əsilli İbn Si­nanı se­çir; «İbn Sina və onun po­­e­ma­sı» ad­lı əsərində C.X.Cübran özü də peşəkar fi­­losofdur. Məhz bu­na gö­­­rə də, Cüb­ran kimi şəx­siy­­yə­tin fəl­səfi və ədə­bi-bədii irsinin öy­­­rə­nil­mə­si ərəbşü­nas­lığın hü­dud­­la­rın­dan çox kə­na­ra çıxmış və Azər­­bay­can­­da yeni elmi təd­­qiqat istiqa­mə­ti­nin: Şərq-Qərb kom­­­para­ti­vis­ti­ka­sının ya­­ran­­ma­sına sə­bəb ol­­muşdur. Möv­zu özü Aida xa­nımı fi­lo­­lo­gi­ya hü­dud­­larını ke­­çə­rək böyük fəl­səfi fi­­kir mə­ka­nında tədqiqat apar­­mağa sövq etmişdi.

Aida xanımın tədqiqatları göstərir ki, ərəb ro­man­tik­ləri arasında Cüb­ra­nın yaradıcılığı daha universal və ümum­bəşəri sə­ciyyə daşıdığı halda, ər-Rey­hanidə realizmə doğru cid­di ad­dım­lar atılmış, Nüaymə isə realizm me­­to­du­nu tam mənim­sə­yə­rək, san­ki ro­­mantizmlə realizmin kə­siş­­mə zola­ğın­da ya­zıb-yaratmışdır. Tə­­­sa­­düfi de­yildir ki, A.İman­qu­li­ye­va M.Nü­­aymənin ya­ra­dıcılığı ilə bağ­lı “əsl mənada realist ənə­nə­lər­dən” da­nı­şır və bunu klassik rus ədə­biy­yatının tə­siri ilə izah edirdi.1 Ümu­­mi planda bax­dıqda Cübran əsa­sən kos­mik in­san idealını, ər-Rey­ha­ni klas­sik Şər­qi, Nüaymə isə ya­şa­dı­ğı ger­­çək ərəb mühitini və onun prob­lem­lərini tə­rənnüm edir.

Əmin ər-Reyhanidə romantizm öz yaşadığı dövrdən daha çox keç­­miş döv­­rə yönəlidir. Bayron yu­nan­ların keç­­­­­­­mişindən böyük if­ti­xar­la yaz­dı­ğı ki­­­­mi, ər-Reyhani də orta əsr islam si­­­vi­­lizasiyasını bir ideal ki­­mi götürür. “Ər-Reyhaninin mil­­­li xa­rak­terlə şərt­­­­­­lən­miş maraqların vəh­­də­ti ki­mi təqdim et­di­yi ərəb­lə­rin keç­mi­şi­nin idea­li­zə­si onun roman­tiz­mi­nə özü­nə­­məx­sus­luq və xü­­su­si ko­lo­rit verir. Nə mübarizə, nə zid­diy­yət, nə is­tis­mar, nə ictimai tə­bə­qələşmə onun tə­rə­­findən nəzərə alın­mır, o, bü­töv­lük­də keç­mişdə çi­çək­lənmə və əzə­mət dövrünü yaşamış bir millət haq­qın­da danışır”.2

Romantik po­e­zi­ya insanları cari həyatın nasi­ra­nə­li­yindən ayı­ra­raq bö­yük ideallar uğ­runda mübarizəyə səsləyir, amma bu mübarizə çox vaxt mü­cər­rəd olur. Müxtəlif romantik şairlətin yaradıcılığında mübariz ruhun real hə­yatla əlaqəsi fərqli səviyyələrdə ortaya çıxır. Amma bir həqiqət danıl­maz­dır. İnsanın mənəvi həyatı daxili çarpışma və zid­diyyətlərdən məh­rum olan­da o, inkişaf im­pulsunu itirir, dur­ğun­luq vəziyyətinə düşür. Mənəvi qadağa­lar­­la rasio­nal düşüncə və fə­aliyyət, ətalət qüvvəsi ilə hərəkətverici qüvvə bir-birinə tən gələndə isə in­sanın birtərəfli inkişafına, mənəvi deformasi­ya­sına yol ve­rilmir.

İnsan təbii ki, həmişə yeniliyə can atır. Lakin hər bir yeniliyə qarşı da­xi­li müqavimət hissi də ol­ma­lıdır. Bu hiss həddindən artıq olan­da dur­ğun­luq, zəif olanda – öz­ba­şınalıq, anarxiya yaranır.

Şərq təfəkküründə ənənəçilik çox güclüdür. O hər cür yenilikçi fə­­a­liy­yət qarşısında böyük sədlər çə­kir. Şərqə məxsus ətalət də bu­radan ya­ranır. La­kin bu ətalətə qeyd-şər­tsiz pis hadisə kimi, ge­ri­li­yi­mi­zin sə­bə­bi kimi qiy­mət vermək da­yaz­lıq­dır, metafi­zik yaxınlaşma­dır. Əta­lət həm də vəznin ağır­lığı de­mək­dir (“ağır otur, bat­man gəl”). Əl­bət­tə, fi­zi­kadan məlum olan “əta­lət – kütlə öl­çü­südür” fik­rini kor-koranə su­rət­də sosial-mənəvi həyata aid etmək düzgün ol­mazdı. Lakin buradakı açıq-aşkar uyğunluğu da in­kar et­­mək müm­kün deyil. Şərqdə fikir sa­hə­sind­ə, mənəvi sferada dəyişkənlik, mü­təhərriklik “yüngüllük” kimi – mən­fi mənada; sa­bitlik, ətalətlilik isə “ağır­lıq” kimi – müsbət mənada qiy­mətləndirilir.

Bu, doğrudur ki, insanı insan edən məhz mənəvi qadağa­lar, əx­la­qi səd­lərdir, nəfsi buxovlayan ətalət qüvvəsidir. Lakin bu sədlər özü də hər bir in­kişaf mərhələsində ağıl süzgəcindən keç­mə­li, bir növ filtr – tə­mizləyici rolunu oynamalıdır.

Şərqi geri qoyan ətalət qüvvəsinin böyüklüyü yox, hərəkət­ve­rici qüv­­vənin kiçikliyidir; mənəvi sədlərin yüksəkliyi yox, in­tel­lek­tual cəhd­lərin zəifliyidir.

Qərb dünyası intellektual yüksəliş yürüşündə mənəvi sədləri da­ğıt­dı. Yaponiya intellekti mənəvi sədlə həmahəng surətdə inkişaf et­di­rə­rək onun üzərindən keçməyə müvəffəq oldu. Biz isə elmi tərəqqi və in­tellektual in­ki­şa­fın qayğısına qalmadığımızdan və yeganə böyük sər­və­timiz olan mənəvi səd­din üstündən keçə bilmədiyimizdən onun al­tın­dan keçməyə çalışırıq.

Lakin görəsən bünövrəsi artıq oyulmaqda olan bu nəhəng səddin tarixin sınağına davam gətirəcəyinə ümid etmək olarmı?

Bizcə, neçə-neçə nəsillərdən bizə miras qalmış mənəvi sərvət­lə­rin, adət-ənənələrin, dini-əxlaqi dəyərlərin intellektual inqilabın tu­fan­larından, dağıdıcı təsirlərindən qorunub saxlanması, “milli-mənəvi də­yər­lərin ümum­bə­şəri dəyərlərlə birləşdirilməsi” üçüncü minilliyin asta­na­sında Şərq xalqları qar­şısında duran ən böyük tarixi vəzifədir.

Vaxtında bu problemə diqqət verilmədiyindən İslam Şərqi texni­ki in­ki­şaf sahəsində Qərblə rəqabətdə çox geri qalmışdı. Ərəb Xila­fə­ti­nin son dövrlərində olduğu kimi, Os­man­lı dövründə də elmə mü­na­si­bət mə­sə­ləsində tutulmuş qüsurlu mövqe öz acı bəh­rə­lə­rini vermişdi. Bu cəhət Əmin ər-Reyhaninin də ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da öz ək­sini tapmışdır. Şai­rin fik­rinə görə, elmi-praktik dü­şün­­­­cəyə eti­­­nasız­lıq nəinki ərəblərin, bü­­­­töv­lük­də Şərqin geri qal­ma­sını şərt­lən­dir­ən sə­bəb­­lərdən biridir. Heç ol­maz­sa, bun­dan sonra “onlar əqli-el­mi xü­­su­siy­yət əl­də etməli və özlə­ri­ni pla­­netimiz haq­qın­da sosioloji və əx­la­qi tət­biq­ləri də olan müəyyən tə­məl həqiqətlərə uy­ğun­laş­dır­ma­lı­dır­lar”.1

Ancaq dini kitabların öyrənilməsi ilə kifayətlənərək Təbiət kita­bı­nı oxumağa səy göstərmədikləri üçün İslam dünyasında elm doğ­ru­dan da, çox geri galmışdı. Əmin ər-Reyhani bu məsələni də diqqətə çat­dırmağa çalışırdı. “Xalidin kitabı” da – əslində Xa­lidin dünyası mə­na­sındadır. Dün­ya, tə­biət özü də bir kitabdır. Əsərin adı se­çilərkən Qu­ran ilə Tə­­bi­ə­tin bir-bi­rinə adekvat kitablar ol­­ması barədə ideyaya işarə edil­mişdir.

Əmin ər-Reyhani “Xalidin kitabı” əsərində yazır: “Burada, Tə­bi­ə­tin bu böyük Məscidində mən öz Quranımı oxuyuram. Mən, Xalid, hə­­­yatın səh­ra­sındakı bir bədəvi, dü­­şün­cə yolunda bir divanə, mənə açıq ye­ganə ibadət məkanı olan bu möh­­tə­şəm Məscidə onun ilahi gö­rü­nü­şünün ətir­li aurasında sınmış kön­lü­mü mü­a­li­cə etmək üçün gə­li­rəm. Bu­rada mehrablar nə bu, nə də başqa yön­də­dir. Lakin burada han­sı tərəfə dönürsən dön, Allahın canlı ru­­hu­nun hər zaman mövcud ol­du­ğu bir sığınacaq vardır.”2

İstər bu mühakiməsində, istərsə də başqa yazılarında ər-Reyhani əs­lən xristian olmasına baxmayaraq, daha çox dərəcədə İslam dininin rəmz­lərin­dən istifadə edir. Çünki vəhdət ideyası məhz İslamda təhrif olun­madan, ən yük­sək səviyyədə, hətta belə demək mümkündürsə, ro­mantik poeziyanın ruhuna uyğun surətdə ifadə olunur.

Ərəb romantik şairləri üçün din ancaq mənəvi aləmə aid ol­maq­la tex­nogen sivilizasiyadan asılı ol­madan mövcuddur. Əmin ər-Rey­ha­ni daha çox dərəcədə dinin əxlaqi fun­ksiyasını önə çəkir və yaxud bu iki mənəvi dəyərin eyniyyəti prin­si­pin­dən çıxış edirdi. Bununla əla­qə­­dar Aida İmanquliyeva ya­zır: «Ər-Rey­haninin dini “əxlaqi hiss” kimi anlaması bilavasitə mənə­viy­yat prob­lemləri ilə əlaqədardır. Onun nəzərində Allah ən ali mənəvi qa­nun­dur».1

Əmin ər-Reyhani Şərq ruhunun da ən çox dinlərdə yaşadığını nə­zə­rə alır, İslam dəyərlərinə, xüsusən, təsəvvüf fəlsəfəsinə böyük rəğbət bəs­lə­yir­di. “Mən Şərqəm,” – deyən şair təsəvvüfə biganə qala bilməz­di. Çün­ki Şərq dü­şüncəsinin mahiyyəti, mənəvi kamilləşmə yolu özü­nün nəzəri-konseptual, habelə bədii-estetik və prakrik-həyati təcəs­sü­mü­nü ən çox sufi fəlsəfəsində tap­mışdı. Əmin ər-Reyhaninin bütün ya­ra­­­dı­cı­lı­ğına təsir edən təsəvvüf ide­ya­ları ən çox “Mistiklərin nəğ­mə­si...” kitabında tərənnüm olunur. O, öz tə­səv­vüf ideyalarına bağ­lılığını bö­yük sufi mütəfəkkirlərinə həsr etdiyi şeir­lə­rin­də də ifadə edir.
Əttara salam olsun, müşk ətirli sözlərilə

Nəğmə deyən quşların vəziri.

Ərəbiyə salam olsun, Həqiqətin dilinə,

Peyğəmbərin həqiqətdə gözünə.2
Göründüyü kimi, Reyhani İslam dünyasının böyük mütəfək­kir­lə­rin­dən biri məşhur sufi şairi İbn Ərəbini Həqiqətin dili hesab edir və Pey­ğəmbər dedikdə Cübran kimi, o da Məhəmməd Mustafanı nəzərdə tutur. Onun ingilis dilində yazdığı şeirlərinin çoxunda tanrıdan bəhs olunarkən “God” yox, məhz “Allah” sözü işlənir ki, bu da İslam dininə bağlılıqdan irəli gəlir.
Allah rəhmandır, Allah mehribandır,

Onun qəlbi yerin göz yaşlarında qorunub saxlanır.3
Digər misralarında işlətdiyi “Allah rəhmandır, Allah mehribandır”, “Al­lah rəhimdir, Allah şəfqətlidir”, “Allah görəndir, Allah müdrikdir” ifa­də­­ləri birbaşa Qurandan götürülmüşdür.

Mənşəcə xristian olmasına baxmayaraq, özünü dərk etdikcə, is­la­mi dəyərlər onun yaradıcılığının əsas motivinə çevrilir.

O, Qərb sivilizasiyasına alter­na­tiv olaraq klassik Şərqə qayıdış ide­ya­sını irəli sürəndə məhz İslam mədə­niy­yətinin ilk dövrünü nəzərdə tutur.

Bununla belə, Reyhaninin ədəbi ir­si ancaq İslam mədəniyyəti və hət­ta bü­tövlükdə Şərq dəyərləri ilə məh­dud­laşdırıla bilməz. Burada Qərb roman­tik poeziyasının böyük tə­si­ri də mütləq nəzərə alınmalıdır.

Qərbin elm və mədəniyyətinə yiyələndikdən sonra geriyə – və­tə­nə qa­yıt­maq və qalxdıqları yeni səviyyənin imkanlarından öz xalqı üçün istifadə etmək, Şərqi düçar olduğu xəstəliklərdən müalicə etmək tə­şəbbüsləri Rey­ha­ninin əsərlərində də öz əksini tapmışdır. O. Öz hə­ya­tı ilə bir nümunə ol­maq­dan başqa, Şərq adamı üçün Qərbə mü­na­si­bə­tin ideya əsaslarını ­da müəyyən et­miş, öz elmi-fəlsəfi və bədii ya­ra­dı­cılığında bu problemləri açmağa çalışmışdır.

Reyhaninin tədqiqatçılarından Naci Oucan onu Bayronla mü­qa­yi­sə edərək yazır: “Xalidin Şərqdən Qərbə ziyarəti və geriyə Şərqə qa­yıt­ması ilə, Çayld Haroldun Qərbdən Şərqə ziyarəti və geriyə Qərbə qa­­yıtması arasında bir çox yöndən paralelliklər var. Hər ikisi də tipik ro­­mantik məsələlərdir ki, özünü liberallaşdırma və özünü uni­ver­sal­laş­dı­r­ma məqsədini daşıyır”.1 Bu­ra­da heç də zahiri bənzəyişdən söhbət get­mir. Söhbət heç də bir mədə­niy­­yət nümayəndəsinin başqa bir mə­­də­niy­yət məkanına keçib geri qa­yıt­­ma­sın­dan getmir. Özünü axtaran in­­­san öz yaşadığı maddi və ictimai mü­hit­də özünü tapa bilməyən insan bu hüdudları keçməyə çalışır. Və ancaq bu zaman öz da­­xili mənəvi po­ten­sialının gücü ilə ənənə divarlarını aşır. Coğrafi mənada sər­hədlərin ke­çilməsi, başqa bir sivilizasiyanın bər­qərar olduğu məmləkətə sə­fər et­mək burada əslində simvolik sə­ciy­yə daşıyır. Düzdür, həm Bay­ro­nun, həm də Reyhaninin qəhrəmanı ha­di­sələr dünyasında da yerlərini də­yişirlər. Bu, özünü öz muhitinin föv­qün­də tapmaq təşəbbüsüdür. Bax, buna görə də qəhrəmanların hərəkət isti­qamətləri bir-birinə tam əks olsa da, hərəkətin motivi eynidir və eyni mahiyyətin açılışına xid­mət edir.

Əmin ər-Reyhaninin “Xalidin kitabı” əsərinin Bayronun Çayld Ha­­rold əsəri ilə müqayisəsi romantik vüsət baxımından, habelə mü­əy­yən ideya paralelləri olması baxımından məqbul sayıla bilsə də, Çayld Ha­rold hər hal­da Qərb yaradıcılıq ənənəsinin məhsuludur. “Xalidin ki­ta­bı” isə ictimai hə­yat hadisələrinin təsvirindən çıxan bir dramatizmi de­­yil, insan düşün­cə­si­nin da­xili dra­ma­tizmini ifadə edir. Yəni əslində, dün­­yanı seyr edən in­sa­nın dü­şün­­cə­ləri ic­timai həyatdan in­tixab edil­sə də, bu həyatın özü arxa plan­da qa­lır, önə çıxan isə onun in­ter­pre­ta­si­ya­sı və hətta xeyli dərəcədə mü­cər­rəd və ümu­mi fikirlər səviyyəsindəki in­terpretasiyasıdır. Burada müxtəlif xa­rak­ter­li, müxtəlif düşüncəli və fərq­­li həyat tərzləri və məqsədləri olan insanlar ara­sın­dakı münasibət yox, bir şəxsin baş verən hadisələrə, həyata, dünyaya mü­na­sibəti tə­cəs­süm olunur. Başqa sözlə desək, mü­əl­li­fin ideyası poliloq və ya di­aloq şək­lin­də deyil, monoloq şəklində açılır. Bu üsluba biz Qərb ya­zı­çı­la­rın­­dan da­ha çox məhz şərqlilərin yaradı­cı­lı­ğında rast gəlirik. Ə. Rey­ha­ninin dos­­tu və həmkarı C.X.Cübranın “Pe­y­­ğəmbər”i də bir şəxsin dü­­­şün­cə­ləri – mo­noloq üslubunda qurul­muş­­dur. Maraqlıdır ki, Azər­bay­can ədə­biy­yatın­da öz janrına və üs­­lu­bu­na görə, unikal əsər kimi gö­­rü­nən “Azər” (Hü­seyn Ca­vid) po­e­ması da bu qəbildəndir. Əsərin qəh­­­­­rə­ma­nı, əs­lin­­də iri həcm­li bu po­e­ma­­nın ye­­­ga­nə fəal obrazı və sub­yek­ti olan Azə­rin bütün fəaliyyəti də dü­şün­­­­cə­­lər­­dən mülahizələrdən iba­­rət­dir. Belə qəhrəmanlar nəzəri­miz­də is­­tər-is­­tə­məz müəllifin öz ob­ra­zı ki­mi canlanır. Cəmiyyət ancaq bir tab­lo ki­mi nə­zər­dən keçirilir, bir kitab ki­mi vərəqlənir və biz hər bir səhifədə mü­əl­li­fin hökmlərini eşidirik.

Aida İmanquliyeva yeni ərəb ədəbiyyatı korifeylərinin nü­mu­nə­sin­də romantik poeziyanın və hətta inqilabi düşüncənin geniş təhlilini verir ki, bu təhlil həmin dövrdəki Azərbaycan ədəbiyyatının meto­do­loji baxımdan düzgün dəyər­lən­di­ril­məsi üçün də çox qiymətlidir. Ən baş­lıcası isə odur ki, Aida xanım mü­vafiq problematika ilə əlaqədar Qərb mütəfəkkir-şairlərinin dünya­gö­rü­şünü, baxışlarını tədqiqata daxil etməklə Qərbin ictimai və kul­tu­ro­lo­ji təcrübəsini nəzərə almağa imkan ve­rir. Aida xanın sadəcə təhlil et­mir, o, Şərqi fitrən duyduğuna görə, Qərb romantik ədəbiyyatında dü­şün­cədən deyil, ruhdan, könüldən gə­lən məqamları, Qərbin ədəbi-bədii gerçəkliyində iz qoymuş Şərq mo­tiv­lərini asanlıqla ayırd edir.

Aida xanımın timsalında Şərq ruhu yenidən Qərbin fikir dün­yasına səyahət edir.
Əmin ər-Reyhani üçün Şərqdən Qərbə, yaxud Qərbdən Şərqə getmək eyni bir ideala – vəhdətə aparan iki fərqli yoldur. Şərq və Qərb bölgüsü isə coğrafi mənadan daha çox, insanın öz daxili aləmindəki fərqli bölgələr mə­na­sında işlədilir. Şərqin simvolu kimi ruh, Qərbin simvolu kimi ağıl gö­tü­rü­lür. “Əsl lider və xilaskar o kəsdir ki, onda Şər­qin ruhu və Qərbin ağlı var.”1 Bu­rada XX əsrin əvvəllərində yazıb-ya­ratmış başqa bir Şərq dahisinin – Cə­fər Cabbarlının obrazlı sözlərini xatırlamamaq mümkün deyil: “Beyni ki­tab ara­sında Parisdən, ürəyi isə mizraq ucunda Altay dağlarından alın­mış­dır”.2 Məqsəd fikir ilə duy­ğu­nun vəhdətinə nail olmaqdır. Əmin ər-Reyhani vəh­dət ide­ya­sın­dan çı­xış etməklə yanaşı, Şərq və Qərbin mahiyyətlərini də fərqlən­dir­mə­yə çalışır. Bununla yanaşı, şair sivilizasiyalar bölgüsünü başqa rakursda da aparır və ona maddiyyatla mənəviyyatın qarşılaşdırılması kimi də baxır: “Mən iki dünyanın vətəndaşıyam... Bəli, mən eyni dərəcədə həm maddi olana, həm ruhi-mənəvi olana tapınmışam”.3

“Cəmiyyətin mənəvi həyatı və maddiyyat” problemləri XX əsrin əv­vəl­lərində Azərbaycan ədəbiyyatında da ən aktual mövzulardan idi. Ola bil­sin ki, insanın mənəvi kamilliyi və maddi mühit arasındakı qarşılıqlı əlaqə mə­sələləri heç də həmişə bu iki tərəfin qütbləşməsi və müəyyən məqamda Şərq-Qərb dilemması şəklində üzə çıxmırdı, lakin insanın, onun daxili alə­mi­­nin önə çəkilməsi və xilas yolunun məhz vic­danda, mənəviyyatda ax­ta­rıl­ma­sı kimi ənənəvi Şərq mövqeyi üs­tün­lük təşkil edirdi. Hüseyn Cavidin bü­tün yaradıcılığı boyu əsas ideya ki­­mi keçən həqiqət və güc qarşıdurması əs­lin­­də həm də mənəviyyat və mad­­diyyatın qarşılaşdırılmasıdır. Əmin ər-Rey­ha­ni bu fərqi, bu qar­şı­du­r­manı xalqlar və sivilizasiyalar müs­tə­visinə keçirir və vicdana, haq­qa, əda­lə­t­ə söykənən bir xalq, bir mil­lət və hət­ta bir si­vi­li­za­si­­yanın, gü­cə, zo­ra söy­kənən xalq, millət və sivi­li­za­si­ya ilə rəqabətdə aqi­bə­tini də­yər­lən­dir­məyə çalışır.

“Kim güclüdürsə, o haqlıdır” fəl­­­­sə­fəsinə qarşı çıxan və “kim haq­lı­dır­sa, o güclüdür” mövqeyinin tənt­ə­nə­­­sinə üfüqdə bir ideal kimi ba­xan H.Ca­vid kimi, Əmin ər-Reyhani də güc­­lülərin bu cismani dünyada, ha­­di­sə­lər dün­yasında üstün olmaq şans­la­rı­nı aldadıcı və müvəqqəti bir üs­tün­lük kimi də­­yərləndirir. Gücə ar­xa­lananların zahiri qələbəsi əs­lin­də bir dünyagörüşü mə­sələsidir: “Zəif və əzilən millətlər əsasən spi­ri­tu­al­dır­lar (ruhani); güclü xalqlar, əksər vaxt, ən çox materialistdirlər. Bi­ri di­ni idealları əziz tutur, bəzi ruhi-mə­nəvi yüksəkliklərə qalxır və in­di və sonra öz həvəssizliyinə və tən­bəl­liyinə haqq qazandırmaq üçün bir ka­hin yaradır; o birisi isə maddi şeyləri araşdıraraq yerin xə­zi­nə­lə­ri­ni əl­də etmək üçün yeri deşir, dərinə gedir və o vaxta qədər dərinə ge­dir ki, onun dinamik qüvvələri nüfuz edilə bilməyən bir qısırlığa ça­tır və ani, dəhşətli bir reaksiyada part­la­yır. Belə bir xalqın hə­ya­tı ruhun xəstə bir halının əlamətidir.”1

Maləsəf, haqlılar əzilirlər. Reyhani də həmin bu həyatın acı ger­çək­lə­ri­ni görür. Və bunu görə-görə, yenə də üstünlüyü haqqa, ruha, in­sa­nın ru­ha­ni xislətinə verir: “Lakin ruhu olmayan bir millət asket bir mil­lətdən daha qor­xunc, daha iyrəncdir”.2 Bu fikri düzgün anlamaq üçün əzilənin zavallı ol­ma­sının, əzənin isə iyrəncliyinin şərin müxtəlif tər­tibli təzahürləri kimi də­yər­ləndirildiyini nəzərə almaq lazımdır. Yə­ni əzilmək və zavallılıq kimə isə haqq qazandıra bilməz; zəhmət çəkib güc­lü olmaq lazımdır.

Gücə nifrət etmək, ondan qaç­maq yox, onu mənimsəmək, ona yi­yə­lən­mək lazımdır. Əzənlərin arxa­lan­dı­ğı gücə qar­şı meydana daha bö­yük bir güc çıxarılmalıdır. Həyatın qa­­ran­­lıq­la­rı­nı, problemlərini ancaq təs­vir edə bi­lən realist­lər­dən fərqli olaraq Ca­vid bu qaran­lıq­lara işıq salmağın yol­­la­rı­­nı arayır. İşıq bulmaq üçün isə mü­­hitin zaman-mə­kan kon­tiniu­mu­nu ge­­niş­lən­dir­mək, onun fövqünə qalx­­maq, zamanı keçmişə və gələcəyə doğ­­ru uzat­maq (ekstra­pol­ya­siya) la­zım gəlir.

Yaxud da məkanı... Cavidin qəhrəmanı Azər də ərəb mühacirləri Cüb­ran və Reyhani kimi Qərbə səyahət edir və burada hər şeyin gücə, qüvvətə ta­pındığının şahidi olur.

Azərin Berlin təəssüratı:
Gözəl!... Şu nəşələr dolu həşmət dünyası pek gözəl,

Hürriyyət gizləyən geniş, sağlam havası pek gözəl,

Yer deyil, göyləri sarsan yılmaz dehası pek gözəl,

Böyük-küçük hep tapınır ancaq və ancaq qüvvətə. 1
Lakin bu diyarda insanların qüvvətə tapınması ilk təəssüratdır. Çün­ki böyük uğurların əldə edilməsi böyük enerji və qüvvət israfı tə­ləb edir. Bu qüvvət isə öz bətnində əql və fəzilət eşqi saxlayırmış: “Fə­qət həp üstündür fəzilət eşqi zillətə.” 2

Bu ideya daha çox Qərb düşüncə tərzini ifadə edir. Lakin onun li­rik-bədii planda qoyuluşuna biz məhz Şərqdən getmiş romantik şair­də – Əmin ər-Reyhanidə də rast gəlirik.

Sivilizasiyadan fərqli olaraq, milli mə­də­niy­yətlər dil və din mü­əy­­yənliyi ilə də seçilir. Bu baxımdan, milli mədəniyyətin aralıq mər­hə­lə kimi təsbit edilməsi, tamamilə qanunauyğundur. Şərq və Qərb böl­gü­sündə isə, dil və din amilləri istisna olunur. Yuxarıda göstərdiyimiz ki­mi, coğrafi amil də burada həlledici deyil. Bəs bu bölgü, nəyə əsas­la­nır? – İlk növbədə, düşüncə tərzinə, fərdi və ictimai şüurun qarşılıqlı əla­qəsinə və bu əlaqəni təmin edən ictimai təşkilatlanma formalarına!

Şərq və Qərb arasında fərqi qısaca ifadə etmək istəsək, belə de­mək olar: “Şərq təfəkkürü təəssüratçılıqla, Qərb təfək­kürü təfər­rü­at­çı­lıq­la sə­ciy­yə­lənir” (Əbu Turxan). Bəli, Qərb düşüncəsi, konkret təhlilə, his­si təc­rü­bə­yə, təfərrüat­la­rın öy­rə­nil­mə­si və ümumiləşdirilməsinə, induktiv me­toda, sub­yek­tin ob­yekt­dən ayrıl­ma­sı­na əsaslanır. Şərq düşüncəsi isə, daha çox fit­rə­tə, duyğuya, bütövlüyün his­si və əqli sezgi ilə mənimsənilmə­sinə, ob­yek­tin sub­yek­tə itməsinə əsaslanır.

Lakin bu xüsusiyyətlər, ancaq dü­­şüncənin daxili mexaniz­mi­nə aid­dir. Nə­zərə alınmalıdır ki, qərarlaşmış so­­si­al mədəni durum, də­yər­lər sistemi də düşüncə tərzinə təsir göstərir. Mü­hit özü, in­sa­nın fəal­laş­ma­sı və tən­bəl­ləş­məsi üçün şərt ola bi­lər. Mühit ide­ya­nı, düşüncəni, tə­şəb­bü­sü stimul­laş­dıra da bilər, onun qar­şı­sı­nı ala da bilər. Düşüncənin inert­ləş­mə­si, fikir tənbəlliyi bu gün Şər­qin əla­­mət­­lərindən birinə çev­ril­miş­dir. Halbuki, məhz Şərqdə dü­şün­cə so­yuq ağla deyil, qaynar zəkaya, qəl­bin döyüntüsünə, şövq və eh­ti­ra­sa söy­kənir. Əql məhəbbət kontekstində ortaya çıxır…

Və bütün bunlar Şərq poeziyasında yüksək bir dəyər, böyük mə­ziy­yət kimi tərənnüm olunur. Halbuki, Şərqin ətalətini şərtləndirən də, onun elə məhz hərarətidir. Adi məntiqlə düşünmək, ölçüb-biçmək, in­san­dan böyük da­xili enerji tələb etmədiyi halda, hər bir məqamda, bü­tün varlığı ilə ob­yek­tə doğru yönəlmək (fenomenolo­gi­ya­da buna – in­ten­siallıq deyirlər), obyekti öz «mən»ində ərit­mək, idrakı sevgi mə­qa­mı­na yüksəltmək, çox çətindir. Məhz buna gö­rə­dir ki, Şərqdə əqli fə­a­liy­yət istənilən insanın deyil, seçil­miş­lə­rin nəsibi olur. Fəhmlə dərk et­mək üçün, ağıldan ziyadə fəhmə, intuisiyaya malik olmaq gərəkdir. Bö­yük həqiqətləri, qəlbin işıqlanması məqamında görmək üçün, alışıb-yanmaq, nur­lan­­maq siqləti tələb olunur.

Fərdi müstəvidə, əlbəttə, hər şey aydındır. Şərq düşüncə tərzi daha yüksək, daha ali bir məqamı ifadə edir. Lakin bu yüksək məqama hamı yüksələ bilmirsə, onda ictimai şüurun seçilmişlərin fərdi şüur­larından geri qalması kimlərinsə dalınca getmək, kimə isə kor-koranə inanmaq zərurətini də ortaya çıxardır. İctimai təşkilatlanmadakı fərqlər də, düşüncə tərzindəki fərqlərdən irə­li gəlir. Şərqin ictimai müs­təvi­də geri qalması, onun həqiqət məzən­nə­sini çox yüksəklərə qaldırması ilə bağlıdır və bu yüksəklik icti­mai müs­tə­vidə öz əksliyinə çevrilir.

Hər dəfə fikirləşmək üçün sə­ma­ya qalxmaq, daxili yüksəliş ke­çir­mək zərurəti, geniş kütləni fikir tən­bəl­liyinə sürükləyir. Və fi­kir tən­bəl­­liyi kütlə miqyasında Şərqin bir gös­təricisinə çevrilir. İctimai mü­­hi­tin, sosial infras­trukturun ənə­nə­vi­ləş­miş təsir formaları Şərq an­la­yı­şına və səhvən «Şərq düşüncə tər­zi» an­layışına da daxil edilir.

Halbuki burada Şərqin iki­ləş­mə­si, yaxud “iki Şərq” konsepsiyası nəzərə alındıqda bütün an­la­şıl­maz­lıqlar aradan qalxır. C.Cübranın, Ə. Rey­haninin tərənnüm etdiyi Şərq, yuxarıda göstərdiyimiz kimi, ancaq klassik Şərqdir. Onlar öz döv­rlərində Şərq ölkələrindəki vəziyyəti nə­in­­ki nümunə göstərmir, kəskin tənqid edir və öz ideallarını itir­dik­lə­ri­nə gö­rə, Qərb dəyərlərinin təqlidçisinə çevrilmələri ilə heç cür razı­laş­mır­lar. Əsas məsələ düşüncə tərzindəki deformasiyanı aradan qaldırmaq­dır.

Yeni dövrdə müsəlman dünyasında ideoloji infrastrukturun dü­şün­cə tərzi ilə yanaşı, dü­şün­cənin məzmununa da təsir etməsi, Cə­maləddin Əfqani tərəfindən gözəl şərh edilir: «Təfəkkü­rün tərzi və me­yarı olan məntiq el­mi­ni, hər kəs öyrənməlidir ki, həqiqəti yalandan, dü­zü əyridən seçə bilsin. Hal­bu­­ki, bizim mü­səl­man məntiqçilərinin ba­şı mövhumatla və boş-boş şeylərlə do­l­udur. Bun­ların təfəkkürü ilə, avam­ların təfəkkürü arasında heç bir fərq yox­­dur. Hikmət elmi ət­ra­fı­mız­dakı mövcud səbəblərdən və əla­qə­lər­dən bəhs edir. Qəribə bu­ra­sı­dır ki, bizim alimlər «Sədri» və «Şəm­sül-bariə» oxuyurlar və fəxrlə öz­lərini hikmət sahibi hesab edir­lər. Di gəl,… soruşmurlar ki, biz ki­­mik və nəyik? Elektrik, bu­xar gəmisi, dəmir yolu nədir?»1 M.Ə.Sa­bi­rin məşhur satirası yada düşür:


Dindirir əsr bizi, dinməyiriz,

Açılan toplara diksinməyiriz,

Əcnəbi seyrə balonlarla çıxır,

Biz hələ avtomobil minməyiriz.2
M.F.Axundovdan Cəmaləddin Əfqaniyə, Əfqanidən Sabirə və Ha­diyə, M.İqbala və ər-Reyhaniyə, Ca­­­vidə və C.Cübrana gedən ideya yo­lu, özünütənqid və vəhdətə çağırış yo­lu!

Məhz fikir tənbəlliyinin və əta­­lə­tin nəticəsidir ki, Avropa yeni-ye­ni tex­­niki nailiyyətlər əldə etdiyi bir vaxt­­da, bizimkilər ərəb əlifbası və ərəb sözlərinin təfərrüatları sa­hə­sin­­də baş sındırmaqla məşğul idi­lər. C.Əfqani elə bil ki, M.F.Axun­do­vun əlif­ba islahatı uğrunda mü­ba­ri­zə­si­nə səs ve­rə­rək, ya­zırdı: «Mü­səl­man­­lar təlim-tərbiyədən heç bir xe­yir gör­­mür­lər. Mə­sələn, on­lar nəhv el­­mi­ni öy­rənməklə məşğul olur­lar. Nəhv el­min­də məqsəd də bu­dur ki, ərəb söz­­lərini düzgün yazıb-oxu­ma­ğı öyrənsinlər. Halbuki, bizim zə­ma­­nə­miz­­də müsəlman alimləri, nəhv elmini son məq­səd və qayə kimi qar­­şı­la­­rına məqsəd qoy­muş­lar…».3 Bəli, dil məq­səd yox, vasitə ol­ma­lı­dır. Han­sı dil­də oxumaq və yaz­maq deyil, nə barədə oxuyub, yazmaq önəm­lidir. Dü­şün­cənin səhv isti­qamətdə yö­nəl­­dilməsi, vasitəni özünə məq­səd etməsi, hət­ta, elmi di­ni dəyərlərlə əvəz etmək təşəbbüsləri Şər­qin tənəzzül səbəblərin­dən­dir. «Qəribə bu­ra­sıdır ki, bizim alimlər elmi iki yerə bölmüşlər: mü­səl­man elmləri və Av­ropa elmləri. Buna gö­rə də, onlar camaatı xeyirli elm­lərin mənim­sə­nil­məsindən çə­kin­di­rir­lər. Onlar başa düşmürlər ki, şə­rafətli elm heç bir millətin malı deyil, kim ona yiyələnsə, onun­dur…»4

Şərq və Qərb düşüncə tərz­lə­ri­ni, qarşılıqlı maraqları üzvi su­rət­də bir­ləş­dirən sintetik təfəkkür siyasət sahəsində, beynəlxalq münasibətlər sahə­sin­də həqiqətən yeni hadisə­dir...

Lakin daha geniş miqyasda gö­tür­dükdə, həyatımızın bütün sa­hə­lə­rini məhz bu yeni təfəkkür işığında nə­zərdən keçirmək istədikdə məlum olur ki, o heç də boş yerdə ya­ran­ma­mış, min illər­dən bəri dərin kök atmış dialektik təfəkkürün bəhrəsi ki­mi mey­da­na gəlmişdir.

Bu gün qarşıda duran vəzifə idrak sahəsində müvəffə­qiy­yət­lə­rin rəh­ni olan dialektik təfəkkür tərzinin praktik tətbiqinə nail olmaqdan, fə­aliyyət proqramını bu təfəkkür əsa­sın­da qur­maq­dan, dialektikanı “xalis zə­ka” sahəsindən “praktik zəka” sa­hə­si­nə keçir­mək­dən ibarətdir.

Sintetik siyasi təfəkkür dialektik idrak metodunun dövlət si­ya­sə­ti­nə tət­biqi deməkdir. Miqyaslar arasındakı uçurumun ara­dan götürül­mə­si, tam ilə hissənin əlaqələndi­rilməsi, fərdi problem­lə­rin qlobal ha­di­sələr kontek­s­tin­də nəzərdən keçirilməsi və əksinə, qlo­bal hadisələrin həl­­lində hər bir ada­mın mənafeyinin nəzərə alın­ması sinte­tik təfək­kü­rün mühüm tərkib hissəsidir.

Dialektik təfəkkürün əsasında hərtərəflilik prin­sipi, sintetik­lik da­­yanır. Əks­liklər müəyyən olunur, ancaq onlar mütləqləşdiril­mir, vəh­­dətdə nəzər­dən keçirilir.

Bir fikir başqa fikirləri istisna etmir, əksinə, bir-birini qarşı­lıq­lı su­­rət­də tamamlayır. Sintetik tə­fəkkür müxtəlif konseptual sis­tem­lərin di­alektik sin­tezi olmaqla yanaşı, müxtəlif təfəkkür tərz­lə­ri­ni də özündə bir­ləşdirir. O, Şərq və Qərb təfəkkür tərzlərinin, mil­­li şüarların bir-biri­ni zənginləşdirməsi­ni nəzərdə tutduğu kimi, el­mi və bədii təfəkkürün vəh­dəti üçün də meydan açır.

Ya yalnız sosial-mənəvi həyatın anlayışlarla inikasından çıxış edə­rək bə­dii ədəbiyyatdan, obrazlı təs­virdən imtina etmək, ya da yal­nız bədii ədə­biy­yat və təxəyyül hüdudunda qalaraq real həyatın mən­ti­qi inikasına biganə qal­maq, – hər ikisi bir­tərəfli ya­xın­laş­ma­­dır. Sin­te­tik təfək­kür bunların vəh­dətini tələb edir.

İnsan, onun mənəvi yüksəlişi, fər­di mənəvi dünya ilə ictimai hə­yat ara­­­sında qarşılıqlı əlaqə və ziddiyyət mə­sə­lələri əsrlər boyu yalnız fəl­sə­fənin de­­yil, həm də bədii ədəbiy­ya­tın, incəsənətin pred­me­tinə da­xil ol­muş­dur. La­kin fəlsəfənin məğ­zi­ni, əsas məsələsini təşkil edən bu pro­­b­lem bədii ədə­biy­yat­da bir növ dolayısı ilə, daha doğrusu, təza­hür­lər vasitəsilə işıq­lan­dı­rıl­mış­dır. Ədəbiyyatda ən çox tən­qid olunan Şərq öl­kələrini bürümüş olan möv­hu­mat və cəhalət, elmi düşün­cə ənənə­lə­ri­nin zəifliyidir. Əmin ər-Reyhaninin və Mixail Nüaymənin əsərlərində də eynən Sabir, Mirzə Cəlil və Üzeyir Ha­cı­bəyovda olduğu kimi bu cəhətlər özünün geniş bədii ifadəsini tapmışdır.

Bəli, Şərq təfəkkürü nöqsanlardan azad deyil. Lakin kim be­lə he­sab edirsə ki, müasir dövrdə xalqımızın tərəq­qisinə mane olan Şərq tə­fək­kür tərzidir, – səhv edir. Şərq təfəkkürünün müəyyən ça­tış­maz­lıq­la­rı varsa, bu onun üstün cəhətlərinə də neqativ planda bax­maq üçün əsas vermir. Digər tərəfdən də, ona qarşı qoyulan Qərb təfəkkür tərzi də özünəməxsus nöq­san­la­ra malikdir. Əmin ər-Reyhani yazır: “El­min in­­san həyatını qaranlıq ma­­ğa­ra ilə soyuq məzar arasında mü­ha­si­rədə sax­layan təhlil üsulla­rın­dan artıq bez­mişəm. Müasir mədəni üsull­­a ma­ğa­radan məzara doğ­ru! Nə gözəl sə­ya­hət­dir! Ancaq xoşbəxt­lik­dən bu sə­yahət qısadır”.1

Lakin insanın cismani həyatını, cari problemlərini, praktik əqlini və hət­ta maddi aləm haqqında elmi-nəzəri düşüncələrini, yaşadığımız bu dün­ya­nın həyati tələbata uyğun olaraq optimallaşdırılması yönündə qu­rucu­lu­ğunu və yaradıcılığını da əhatə edən bu “səyahət”lə yanaşı, in­­­­sanın mənəvi hə­yatını, mənəvi-estetik yüksəlişini, müqəddəslik duy­ğu­sunu əhatə edən ru­ha­­ni bir “səyahət” də vardır ki, onun nə əvvəli, nə də sonu vardır. Həyatın bu ikinci tərəfini unudaraq ancaq qərbsayaği “sə­­yahət”lə kifayətlənmək, da­ha doğrusu, bunun naminə ruhani hə­yat­dan imtina etmək yolverilməzdir.

Doğrudan da, yağiş­dan çıxıb yağmura düşmək nailiyyət hesab olu­­­na bilməz. Təcrübə göstərir ki, biz Qərb mədəniyyətinin, Qərb tə­fək­kür tərzinin məhz nöq­sanlı cəhət­lərini qəbul etməyə daha çox meyl­li­yik. Maraqlıdır ki, bizim indi rast gəl­diyimiz situasiya o vaxt Li­van­da və Suriyada da müşahidə olu­nur­muş və bu vəziyyət ərəb romantik şa­ir­lə­rinin də tənqid hədəfində ol­muş­dur: “Suriyada geniş yayılmış fran­­sız mo­dası, daha doğ­rusu Paris bul­var­larının ənlik kirşanlı modası bur­dakı ic­timai qı­cı­ğı elə səviyyəyə çat­dır­mış­dır ki, hətta gənclər belə na­ra­zı­lıqlarını və qə­zəblərini bil­di­rir­lər. Axı, gəz­məyə, ya bazarlığa çı­xar­kən baş örtü­yü­nü əminlik üçün tax­mış, lakin eyni zamanda onların çıl­paq qollarını və ayaq­larını aş­kar­la­yan fransız ge­yim­li qadınlar on­la­rın b­a­cı­ları və gənc xa­nım­la­rı­dır. Təbii ki, bu, ey­bə­cər­lik­dir və dö­zül­mə­z­dir”.1

Müasirliyə gedən yolun diskoteka və videotekadan, hətta in­ter­net klub­­larından keç­diyini düşünənlər səhv edirlər. Belə qüsurlu mövqeyin ya­yıl­ması bizim ümumiyyətlə mədəniyyət və müasirlik haqqında tə­səv­vür­lərimizin məhdudluğu ilə əlaqədardır.

Bəziləri Avropa ilə bağlı olan hər şeyi mədəniyyət hesab edir, mü­asir­li­yi onunla ayaqlaşmaqda görürlər. Lakin bu zaman nə­dən­sə Av­­ropanın el­mi, texnikası, maddi isteh­sal və xidmət mədə­niy­yə­ti yad­dan çıxır, Avropanı Av­ropa edən, onu irəlidə zənn etməyə va­dar edən əsl cəhətlər unu­dulur, Qər­bin tərəqqisində həqiqətən böyük rol oyna­mış olan, onun maddi mə­də­niy­yətini tamamlayan mütərəqqi mənəvi mə­də­niyyət nümunələri yaddan çı­xır və əksinə, Qərbin tə­nəzzülünə, sü­­­­qutuna, mənəvi deqradasiyasına apa­rıb çı­xara bilən, onun ilkin tə­rəq­­­qi döv­rünün ənənələrinə əsaslan­mayan, yan­dançıxma (çox vaxt af­rik­asayaği) “mə­dəniyyət” nümunələri, o cüm­lə­dən, ba­yağı rok, var­ye­te, por­no­qra­fik musiqi lövhələri, gecə klubları, kazino, striptiz və s. “Av­ropa mə­də­niyyəti” kimi qəbul edi­­­lir.

Təsadüfi deyildir ki, hələ XX əsrin əvvəllərində – Ba­kıda ka­pi­talizmin meydana gəldiyi ilk dövrlərdə Qərb sivilizasiyasına, Av­ro­paya seçkili münasibətin zəruri­liyini dərk edən H. Cavid yazırdı:


Avropada işıq da var, zülmət də.

Orda səfalət də var, fəzilət də.

O bir əngin dəniz ki, çox qorxuncdur.

İnsan gah inci bulur, gah boğulur...2
Əmin ər-Reyhani də öz əsər­lə­rin­də Qərb həyatının bu ikili tə­bi­ə­ti­ni nə­­zərə almağa çağırırdı. Onun yara­dı­cı­lığında bu məqamı xü­su­si vur­ğu­la­yan Ai­da İmanquliyeva ya­zır­dı: «Ər-Rey­hani qeyd edir­di ki, Qərb­dən Şərqə el­min və sivilizasiyanın yal­nız nailiyyətləri deyil, həm də “alaq ot­ları”, yəni qü­surlar da gə­lir».3

Müasir Qərb dünyası daxilən zid­diyyətli olduğundan və ra­sio­nal dü­şün­cəni mütləqləşdirdiyindən onun birtərəfli tərəqqisi labüd surətdə mənəvi de­qradasiyaya gətirir. La­kin Avropa böyük cidd-cəhdlə bu böhrandan xilas ol­mağa çalı­şır. Biz isə bəzən onu tərəqqi etdirən amil­lər­dən xəbərsiz halda, onun iflas mə­qamını Qərb sivilizasiyası ilə qarı­şıq salır, Qərbin xilas olmaq is­tə­di­yi və məm­nuniyyətlə bizə ixrac et­diyi bayağı mədəniyyətdən ikiəlli ya­pı­şa­raq “müasir” olmağa çalı­şı­rıq. İstisinə isinmədiyimiz bir şeyin tüs­­­tüsünü bəh-bəhlə qəbul edirik.

Şərq təfəkkür tərzini atıb Qərb tə­fəkkür tərzindən yapışmaq (yeri gəl­­miş­kən, təfəkkür tərzi uzun müd­­dətə formalaşır və onun də­yi­şil­mə­si də çox mürəkkəb və uzun pro­ses­­dir) nə deməkdir? Əsas məqsəd hər han­sı təfəkkür tərzinin zəif cə­hət­­lə­rin­dən, birtərəfliyin­dən azad ol­maq deyilmi?

Məsələ burasındadır ki, müasir dövrdə Şərq və Qərbin qarşı­laş­dı­rıl­­ma­sı, onların fikir tərzində olan özü­nə­­məxsusluğun mütləq­ləş­di­ril­mə­si və yal­nız bu və ya digər tə­rəfə üs­tün­lük verilməsi heç bir müsbət nə­­ticəyə gətirə bil­məz. Müasir tə­fək­kür hətta müxtəlif si­vi­lizasiyaların bir-birindən köklü su­rətdə fərqli olan dü­şün­cə tərz­lərini “ba­rış­dır­ma­ğı”, on­ların mütərəqqi cə­hət­lərini bir­ləş­dir­mə­yi nəzərdə tutur. Son za­man­lar hamını heyrətləndirən “Ya­­po­ni­ya mü­əmmasının” açarını da məhz Şərq və Qərb tə­fəkkür tərzləri­nin uğurlu vəh­dətində, başqa sözlə, Şərqə məxsus yüksək mənəvi po­ten­sialın Qər­bə məxsus rasional dü­şün­cə mədəniyyəti ilə birləş­di­ril­mə­sində ax­tar­maq la­zımdır.

Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin və müvafiq təfəkkür tərzlə­ri­nin üs­­tün cə­hətlərinin aşkar edilməsi həm tarixi, həm də məntiqi plan­da xü­­susi təd­qi­qat tələb edir. Müasir cəmiy­yət­şü­naslığın vəzi­fə­lə­rindən bi­­ri də xalqımızın mil­li mədəniyyətini və təfəkkür tərzini Şərq və Qərb mə­­­dəniyyətləri kon­tek­­s­tində araşdırmaqdan və onun inkişaf perspek­tiv­lərini müəyyənləşdir­mək­dən ibarətdir. Ciddi elmi tədqiqata əsas­lan­ma­yan, empirik mü­şa­hi­də­dən çıxarılan nəticələr isə çox vaxt qüsurlu olur.


Müasir dünyada

yeni düşüncəyə ümumi baxış

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©anasahife.org 2016
rəhbərliyinə müraciət